ترک‌قبرسی‌ها: مردم، ریشه‌ها، زبان و فرهنگ زنده

ترک‌قبرسی‌ها چه کسانی‌اند: تعریف‌ها و هویت

ترک‌قبرسی‌ها (Kıbrıs Türkleri) جامعه ترک‌زبان قبرس هستند. ماده 2 قانون اساسی 1960 جمهوری قبرس، در متن اصلی خود، جامعه ترک را شهروندانی با اصل و نسب ترک تعریف می‌کرد که زبان مادری‌شان ترکی است، یا در سنت‌های فرهنگی ترک سهیم‌اند، یا مسلمان‌اند. یک مطالعه منطقه‌ای کتابخانه کنگره آمریکا (Library of Congress) در 1991 پنج جامعه تاریخی جزیره را برمی‌شمرد: یونانی‌قبرسی‌ها، ترک‌قبرسی‌ها، مارونی‌ها، ارمنی‌ها و لاتین‌ها. دو طرف بر سر اینکه قانون اساسی 1960 پس از 1963 هنوز اعتبار دارد یا نه اختلاف دارند؛ از این رو این صفحه آن را فقط برای نشان دادن اینکه جامعه روزگاری در قانون چگونه تعریف می‌شد به کار می‌برد.

چند چیز متفاوت به‌آسانی با هم اشتباه گرفته می‌شوند. جامعه یا قومیت به تعلق و تبار، آن‌گونه که مردم و قانون آن را قاب‌بندی کرده‌اند، مربوط است. شهروندی یک پیوند حقوقی است. اقامت جایی است که کسی در آن زندگی می‌کند. ملیت می‌تواند به معنای شهروندی یا احساس تعلق به یک ملت باشد و منابع این واژه را به شیوه‌های گوناگون به کار می‌برند. زبان یک مهارت است، نه آزمون عضویت، و مهاجرت جابه‌جایی را توصیف می‌کند، نه هویت را. کارت‌های زیر این‌ها را از هم جدا نگه می‌دارند؛ هیچ‌یک از آن‌ها به‌تنهایی تعیین نمی‌کند چه کسی ترک‌قبرسی است.

نام‌ها نیز از نهادی به نهاد دیگر فرق می‌کنند. متن‌های شورای امنیت سازمان ملل در 1983 و 1984 از «مقام‌های ترک‌قبرسی» و «رهبری ترک‌قبرسی» سخن می‌گویند، در حالی که کمیسیون اروپا از جامعه ترک‌قبرسی سخن می‌گوید. هویت‌های فردی و تاریخ خانوادگی‌ها گوناگون است و پژوهشگران از روایت‌های رقیب هویتی در شمال سخن می‌گویند. سنت‌ها، موسیقی، صنایع دستی و جشنواره‌ها در صفحه فرهنگ و سنت‌های ترک‌قبرسی آمده است؛ بخش زبان در پایین یادداشت‌های گویش آن صفحه را تکمیل می‌کند و آن‌ها را تکرار نمی‌کند.

خط زمانی در یک نگاه

این یک جهت‌یابی کوتاه است، نه یک تاریخ. تاریخ‌ها و عبارت‌ها از منابع نام‌برده آمده‌اند؛ روایت مفصل‌تر در راهنمای خط زمانی تاریخ قبرس شمالی، از 1571 تا امروز است. مطالعه منطقه‌ای کتابخانه کنگره آمریکا که برای چند تاریخ نخستین به آن ارجاع شده در 1991 منتشر شده است؛ از این رو برای رویدادهای بعدتر به متن‌های سازمان ملل، اتحادیه اروپا و دادگاه‌ها ارجاع داده شده است.

هرجا دو طرف اختلاف دارند، هر موضع به طرفی نسبت داده شده که آن را دارد: طرف ترک‌قبرسی و ترکیه، یا طرف جمهوری قبرس و یونانی‌قبرسی. دفتر اطلاع‌رسانی عمومی TRNC سال 1963 را سالی معرفی می‌کند که یونانی‌قبرسی‌ها نهادهای جمهوری را در دست گرفتند، و نامه‌ای از TRNC که در آوریل 2025 در سازمان ملل توزیع شد دیدگاه ترک‌قبرسی را بیان می‌کند که مسئله قبرس در 1963 آغاز شد، نه در 1974. جمهوری قبرس مسئله را به 1974 برمی‌گرداند. توزیع یک نامه به‌عنوان سند سازمان ملل به معنای تأیید سازمان ملل نیست.

تبار و مهاجرت: منابع چه می‌گویند

مورخانی که بر پایه اسناد عثمانی کار می‌کنند از اسکان از آناتولی پس از 1571 سخن می‌گویند. Halil İnalcık می‌نویسد که از 1572 عثمانی‌ها ترک‌ها را از آناتولی به روش sürgün به جزیره منتقل کردند و «توده بزرگی از مردم» را به‌عنوان جمعیت مولد آوردند. خلاصه ناشر درباره پژوهش Ronald Jennings از اسناد دادگاه‌ها، مهاجرت اجباری ترک‌های مسلمان از ایالت همجوار قرامان (Karaman) را در کنار گرویدن مسیحیان محلی به اسلام توصیف می‌کند. هیچ‌یک از این دو خلاصه در اینجا شمار مهاجران را نمی‌دهد و این صفحه نیز شماری را ادعا نمی‌کند.

این تنها خط استدلال نیست. زبان‌شناس G. Y. Peler، در چکیده یک مقاله همایش در 2019، عادتِ گفتن اینکه ترک‌قبرسی‌های امروز از نخستین مهاجران برخاسته‌اند را به چالش می‌کشد و استدلال می‌کند که برخی ویژگی‌های گویشی (هاتای، غازی‌عنتاب، آذربایجانی، قبچاقی) را نمی‌توان صرفاً با خاستگاه آناتولی مرکزی و ساحل مدیترانه توضیح داد. این موضع در میان پژوهش‌ها موضعی اقلیت است و قطعی نشده است. پایان‌نامه کارشناسی ارشد 2014 دانشگاه مدیترانه شرقی هدف خود را همبسته کردن قومیت با گویش بیان می‌کند، که نشان می‌دهد زبان در این بحث چگونه به‌عنوان شاهد به کار می‌رود.

جابه‌جایی‌های بعدی در منابع بیشتر به‌عنوان موضوعی سیاسی و اجتماعی دیده می‌شود تا به‌صورت یک عدد. گزارش 2005 PRIO از Mete Hatay تا 1990 الگوی رأی‌دهی قومی در میان مردم برآمده از ترکیه (Türkiye) و از آن پس پراکندگی در میان احزاب اصلی را می‌یابد. یک رساله دانشگاه لنکستر (Lancaster) تحلیل می‌کند که مهاجرت و وضعیت شهروندی چگونه روایت‌های هویتی در شمال قبرس را شکل داد. منابعی که برای این صفحه بررسی شد آمار مطمئنی درباره ازدواج‌های میان‌گروهی یا جوامع ترک‌قبرسی در خارج نمی‌دهند؛ از این رو آماری آورده نشده است.

دو مقاله داوری‌شده درباره کروموزوم Y اغلب نقل می‌شوند. Gurkan و همکاران (Annals of Human Biology، 2017) 380 مرد نمونه‌گیری‌شده به‌عنوان ترک‌قبرسی را با 17 نشانگر Y-STR تعیین نوع کردند و نتیجه گرفتند که تبارهای پدری به نظر می‌رسد بومی (autochthonous) باشند، با نزدیک‌ترین پیوند ژنتیکی به جمعیت‌های همسایه خاور نزدیک. Heraclides و همکاران (PLOS ONE، 2017) نمونه تازه‌ای از یونانی‌قبرسی‌ها را با همان مجموعه داده منتشرشده 380 هاپلوتایپ ترک‌قبرسی مقایسه کردند و گزارش دادند که یونانی‌قبرسی‌ها و ترک‌قبرسی‌ها عمدتاً نیای پدری مشترک پیش از دوره عثمانی دارند، و ترک‌قبرسی‌ها به‌سبب هاپلوگروه‌های اوراسیای شرقی که نویسندگان آن‌ها را احتمالاً با خاستگاه عثمانی توصیف می‌کنند، انحراف اندکی به سوی جمعیت‌های ترکیه نشان می‌دهند.

هر دو مقاله فقط تبارهای پدری را پوشش می‌دهند و داده مادری یا داده سراسر ژنوم ندارند. بخش ترک‌قبرسی مقاله دوم همان مجموعه داده مقاله نخست است؛ پس این دو مستقل نیستند. برداشت‌ها از آنِ خود نویسندگان است و خودشان آن‌ها را با احتیاط بیان کرده‌اند، و هیچ‌یک از دو مقاله تعریف نمی‌کند چه کسی ترک‌قبرسی است. این صفحه درصدی نمی‌دهد.

هویت به ژنتیک فروکاستنی نیست. انجمن ژنتیک انسانی آمریکا (American Society of Human Genetics) می‌گوید بیشتر تنوع ژنتیکی انسان یک طیف پیوسته است، از این رو مرزهای مشخص میان گروه‌های جمعیتی را نمی‌توان با دقت تعیین کرد. این یک بیان کلی است، نه بیانی درباره ترک‌قبرسی‌ها. کاربرد عمومی چنین نتایجی در قبرس سیاسی است و نباید برای ادعای هویت مشترک یا انکار تفاوت‌ها به کار رود.

ظاهر و کلیشه‌ها

هیچ ظاهر واحدی وجود ندارد که کسی را ترک‌قبرسی نشان دهد. مردم این جامعه، مانند مردم هر جای دیگر، در قد، رنگ، مو و چهره تفاوت دارند و منابع درباره ریشه‌ها در بالا بیش از یک خط حرکت و تماس را توصیف می‌کنند. از این رو این صفحه پرتره یا عکس آماده ندارد و هیچ‌کس را از روی ظاهرش توصیف نمی‌کند.

تنها منبعی در این بررسی که به ایده تیپ‌های ثابت می‌پردازد کلی است: انجمن ژنتیک انسانی آمریکا می‌گوید تنوع انسانی بیشتر یک طیف پیوسته است، از این رو مرزهای میان گروه‌ها را نمی‌توان با دقت تعیین کرد. هیچ منبع یافت‌شده‌ای ظاهر ترک‌قبرسی را توصیف نمی‌کند و مقاله‌های کروموزوم Y نشانگرهای تبار پدری را بررسی می‌کنند، نه ظاهر را. حدس زدن خاستگاه، نام یا سیاست کسی از روی ظاهر یا لهجه قابل‌اعتماد نیست؛ این توصیه کلی ادب از سوی NORTHEA است، نه یافته‌ای از یک منبع.

Kıbrıs Türkçesi: منابع درباره گویش چه می‌گویند

ترکی قبرسی (Kıbrıs Türkçesi) ترکی‌ای است که ترک‌قبرسی‌ها به آن سخن می‌گویند. منابع به‌کاررفته در اینجا آن را ترکی‌ای با آواها، آهنگ گفتار و واژگان خاص خود می‌دانند، نه یک خطا. صفحه فرهنگ گویش را معرفی می‌کند؛ این بخش آواها، آهنگ گفتار، محدوده‌های منطقه‌ای و واژه‌های برخوردی را می‌افزاید و کارت‌های زیر نمونه‌های دیگری را فهرست می‌کنند که صفحه فرهنگ نیاورده است.

درباره آواها، Orhan Kabataş (2006) تبدیل k پایانی به g را فراگیرترین ویژگی آوایی ترکی قبرسی می‌نامد، یادآور می‌شود که واک‌دار شدن ç، k و t از ناحیه‌ای به ناحیه دیگر فرق می‌کند بی‌آنکه ناحیه‌ها را نام ببرد، و تبدیل ğ به v، همخوان‌های مضاعفی که ممکن است از تأکید برآمده باشند، و واکه‌ای را که پیش از خوشه‌های همخوان آغازی در واژه‌های وام‌گرفته افزوده می‌شود توصیف می‌کند. Nurettin Demir کوتاه شدن واکه‌های بلند در وام‌واژه‌های عربی و فارسی را توصیف می‌کند و Mustafa Argunşah (2001) همین کوتاه شدن را گزارش می‌کند که به گفته او فقط با تأثیر یونانی توضیح داده نمی‌شود.

درباره آهنگ گفتار، Demir پرسش‌هایی را توصیف می‌کند که با تکیه بر هجای آخر مشخص می‌شوند، و یادآور می‌شود ادات پرسشی بسیار کم‌تر از ترکی معیار به کار می‌رود. علت محل بحث است: Kabataş این الگو را به تأثیر یونانی نسبت می‌دهد، Argunşah می‌گوید در گویش‌های آناتولی و ترکی معیار نیز دیده می‌شود و از این رو ویژه قبرس نیست، و Demir می‌گوید تکیه قبرسی متفاوت است و به کار آزمایشی نیاز دارد. یک مطالعه آکوستیک 2023 (Payne و همکاران) روی چهار گویشور جوان نیکوزیا (Lefkoşa) دریافت که دو نفر از آهنگ پرسشی یونانی‌مانند و دو نفر از آهنگ ترکی‌مانند استفاده می‌کنند؛ آن دو که آهنگ ترکی‌مانند داشتند اخیراً در ترکیه (Türkiye) تحصیل کرده بودند و ادات پرسشی با آن آهنگ اختیاری بود و با آهنگ یونانی‌مانند هرگز به کار نمی‌رفت. نویسندگان یافته‌ها را مقدماتی می‌نامند.

درباره تفاوت‌های منطقه‌ای، Kabataş می‌گوید در نظر گرفتن قبرس به‌عنوان دارای یک «Kıbrıs ağzı» واحد اشتباه است: او گروهی از گویش‌ها را توصیف می‌کند که تفاوت‌هایشان را چندان بزرگ نمی‌داند و می‌گوید تفاوت‌های منطقه‌ای از 1974 به‌آهستگی در حال یکسان شدن است، که آن را روندی می‌داند، نه فرایندی به پایان رسیده. Demir چند ویژگی را به مکان‌های نام‌برده پیوند می‌دهد: l با کیفیت پیشین در کارپاس (Karpaz)، تبدیل f به h در کارپاس، یک z اضافی در ناحیه فاماگوستا (Gazimağusa) و معنای جمع -lIk در بخش‌هایی از Akdoğan و Akıncılar در میان گویشورانی از ناحیه پافوس (Baf). او می‌گوید این‌ها نماینده همه گویش‌های قبرسی نیستند و در روستاهایی که تازه‌واردان پس از 1974 در آن‌ها فراوان‌اند، گویش محلی تأثیر کم‌تری دارد. Argunşah همگون‌سازی میان واژه‌های دارای واکه‌های پسین را در گفتار نیکوزیا (Lefkoşa) برجسته می‌کند. منابع در اینکه f > h کجا شنیده می‌شود هم‌نظر نیستند (کارپاس به گفته Demir، پافوس به گفته Betmezoğlu) و هیچ منبعی که برای این صفحه باز شد گفتار کرنیا (Girne) یا گوزلیورت (Güzelyurt) را به‌طور مشخص توصیف نمی‌کند. Kabataş می‌افزاید که Derleme Sözlüğü واژه‌های بسیاری را از پافوس (Baf)، لیماسول (Limasol) و Köfünye، که اکنون در جنوب‌اند، ثبت کرده که سالمندانی که به شمال کوچیدند نگه داشتند.

درباره واژه‌های برخوردی، کارت‌ها خاستگاهی را که هر منبع خودش بیان کرده می‌آورند. Pehlivan و Chirli (2011) واژه‌های ایتالیایی را گردآوری می‌کنند، Erciyas (2021) واژه‌هایی از ایتالیایی از جمله ونیزی، انگلیسی و فرانسوی را، و Kabataş و Betmezoğlu واژه‌هایی از یونانی، ایتالیایی و انگلیسی را. Pehlivan و Chirli می‌گویند برخی موارد عمدتاً در میان گویشوران مسن‌تر باقی مانده‌اند، و Kabataş می‌گوید فهرستی از واژه‌های یونانی را بیشتر ترک‌های قبرسی در آناتولی آموختند و با خود بردند، از این رو در گویش‌های آناتولی نیز به کار می‌روند. Peler (2020) می‌یابد که پسوندهای برگرفته از یونانی فقط در واژه‌های ثابت دیده می‌شوند و زایا نیستند. هیچ منبعی نمی‌شمارد که امروز چند گویشور هر یک از این موارد را به کار می‌برند؛ پس این واژه‌ها نمونه‌اند، نه ادعایی که همه چنین می‌گویند.

راهنمای تلفظ عمداً نیامده است. هیچ‌یک از منابع بازشده برای واژه‌های مشخص ترکی قبرسی IPA نمی‌دهد و صدای گویشور بومی با مجوز قابل‌استفاده یافت نشد؛ از این رو این صفحه نه IPA می‌دهد و نه صدا. املاها از رسم‌الخط ترکی خود هر منبع پیروی می‌کنند، از جمله ñ و نشانه همزه Demir و ŋ در Kabataş.

دیدار با مردم: آداب معاشرت و حساسیت زبانی

منابع بررسی‌شده برای این صفحه راهنمای آداب معاشرت برای بازدیدکنندگان یا ساکنان ندارند. آنچه در ادامه می‌آید ادب عمومی از سوی NORTHEA است، نه ادعایی درباره همه ترک‌قبرسی‌ها؛ هرجا منبعی از نکته‌ای پشتیبانی کند، کارت آن را نام می‌برد.

درباره زبان، گویش را گونه‌ای با تاریخی دراز بدانید، نه ترکی نادرست؛ Kabataş برخی واژه‌های محلی را به ترکی باستان (Old Turkic) برمی‌گرداند. پرسیدن معنای یک واژه شیوه‌ای مؤدبانه برای نشان دادن علاقه است. ساکنان ممکن است ترکی معیار، انگلیسی یا زبان‌های دیگر نیز بدانند و منابع نمی‌گویند چه کسی به چه زبانی سخن می‌گوید؛ پس از لهجه کسی درباره پیشینه او فرضی نکنید.

درباره اصطلاح‌ها، نهادها مکان و مردم را به گونه‌های متفاوت نام می‌برند (بخش نخست را ببینید) و دو طرف 1963، 1974 و 1983 را متفاوت توصیف می‌کنند. به‌عنوان مهمان، مؤدبانه است که بگذارید مردم از واژه‌های خودشان استفاده کنند و، مگر دعوت شوید، بحث سیاسی را پیش نکشید. درباره دین، تعریف 1960 علاوه بر ایمان مسلمانی، سنت‌های فرهنگی و زبان مادری را هم به حساب می‌آورد؛ پس پایبندی دینی کسی را فرض نکنید. برای مکان‌ها و آیین‌ها دین و اماکن عبادت را ببینید.

موزه‌ها، آرشیوها و تاریخ شفاهی

وب‌گاه اداره آثار باستانی و موزه‌های TRNC در این بررسی باز نشد، و یک خبر 2017 درباره بازگشایی موزه قوم‌نگاری عمارت درویش پاشا (Derviş Paşa Mansion Ethnography Museum) نیز باز نشد. از این رو این صفحه ساعت بازدید، بها یا وضعیت کنونی موزه‌ها را نمی‌دهد؛ با هر موزه تماس بگیرید. موزه‌هایی که اداره فهرست کرده در صفحه فرهنگ که جداگانه بررسی شد توصیف شده‌اند.

پیوندهای زیر باز شدند و نشانی‌های کارا هستند، اما سیاست دسترسی آن‌ها بیشتر بیان نشده است؛ پیش از بازدید تأیید کنید. چند مورد از نهادهای دوجامعه‌ای یا نهادهای جمهوری قبرس‌اند که برای دیدن بیش از یک روایت از همان سال‌ها سودمند است؛ هیچ‌یک وب‌گاه رسمی TRNC نیست.