Türk kiprler: halk, gelip çykyş, dil we ýaşaýan medeniýet

Türk kiprler kimler: kesgitlemeler we şahsyýet

Türk kiprler (Kıbrıs Türkleri) Kipriň türk dilinde gepleýän jemgyýetidir. Kipr Respublikasynyň 1960-njy ýyldaky Konstitusiýasynyň 2-nji maddasy öz asyl tekstinde Türk jemgyýetini ene dili türk dili bolan türk gelip çykyşly raýatlar, ýa-da türk medeni däplerini paýlaşýanlar, ýa-da musulmanlar hökmünde kesgitledi. Library of Congress-iň 1991-nji ýyldaky sebit barlagy adada bäş taryhy jemgyýeti sanaýar: grek kiprler, türk kiprler, maronitler, ermeniler we latynlar. Iki tarap 1963-nji ýyldan soň 1960-njy ýyldaky Konstitusiýanyň henizem güýjündedigi ýa-da däldigi barada ylalaşmaýar, şonuň üçin bu sahypa ony diňe jemgyýetiň wagtyndan hukukda nähili kesgitlenendigini görkezmek üçin ulanýar.

Birnäçe dürli zady garyşdyrmak aňsat. Jemgyýet ýa-da etniki degişlilik adamlaryň we hukugyň kesgitlän degişliligi we nesilidir. Raýatlyk hukuk baglanyşygydyr. Ýaşaýyş adamyň ýaşaýan ýeridir. Milliýet raýatlygy ýa-da millete degişlilik duýgusyny aňladyp biler, çeşmeler bu sözi dürli manyda ulanýar. Dil synag ölçegi däl-de, başarnykdyr, migrasiýa bolsa şahsyýeti däl-de, hereketi beýan edýär. Aşakdaky kartoçkalar muny aýry saklaýar; olaryň hiç biri ýeke özi kimiň türk kipr bolandygyny kesgitlemeýär.

Atlar edaralara görä hem tapawutlanýar. BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 1983-nji we 1984-nji ýyllardaky tekstleri "türk kipr häkimiýetleri" we "türk kipr ýolbaşçylygy" barada gürrüň berýär, Ýewropa Komissiýasy bolsa türk kipr jemgyýeti barada gürrüň berýär. Aýry-aýry şahsyýetler we maşgala taryhlary dürli-dürli, barlagçylar bolsa demirgazykda bäsdeşlik edýän şahsyýet hekaýalaryny beýan edýärler. Däpler, saz, el hünärleri we festiwallar türk kipr medeniýeti we däpleri sahypasynda gozgalýar; aşakdaky dil bölümi şol sahypadaky şiwe bellikleriniň üstüni ýetirýär, olary gaýtalamaýar.

Wagt çyzygy gysgaça

Bu gysga ugrukdyrmadyr, taryh däl. Seneler we söz düzülişi atlandyrylan çeşmelerden alnandyr; has giňişleýin beýany Demirgazyk Kipriň taryh wagt çyzygy, 1571-nji ýyldan şu güne çenli gollanmasynda bar. Birnäçe irki sene üçin getirilen Library of Congress sebit barlagy 1991-nji ýylda çap edilipdi, şonuň üçin soňky wakalar üçin BMG, ÝB we kazyýet tekstlerine salgylanylýar.

Taraplar ylalaşmaýan ýerlerinde, her bir garaýş ony tutýan tarapa degişli edilýär: türk kipr we türk tarapy ýa-da Kipr Respublikasy we grek kipr tarapy. DKTR Habarlar ofisi 1963-nji ýyly grek kiprleriň Respublikanyň edaralaryny eýelän ýyly hökmünde görkezýär, 2025-nji ýylyň aprelinde BMG-de ýaýradylan DKTR haty bolsa Kipr meselesiniň 1974-nji ýylda däl-de, 1963-nji ýylda başlandygy baradaky türk kipr garaýşyny beýan edýär. Kipr Respublikasy meseläni 1974-nji ýyla degişli edýär. Hatyň BMG resminamasy hökmünde ýaýradylmagy BMG-niň makullamagy däldir.

Gelip çykyş we migrasiýa: çeşmeler näme diýýär

Osman ýazgylaryna esaslanýan taryhçylar 1571-nji ýyldan soň Anadolydan göçürilmegi beýan edýärler. Halil İnalcık 1572-nji ýyldan başlap osmanlylaryň türkleri Anadolydan adana sürgün usuly bilen göçürendigini we önümli ilat hökmünde "uly bir adam köpçüligini" getirendigini ýazýar. Ronald Jennings-iň kazyýet ýazgylary barada barlagynyň neşirçisiniň gysgaça beýany ýerli hristianlaryň yslama geçirilmegi bilen bir hatarda ýakyn Karaman welaýatyndan musulman türkleriň mejbury göçürilmegini beýan edýär. Iki gysgaça beýanda hem bu ýerde göçüp gelenleriň sany berilmeýär we bu sahypa hiç sany tassyklamaýar.

Bu ýeke-täk dalaş ugry däl. Dilçi G. Y. Peler 2019-njy ýyldaky simpozium makalasynyň gysgaça mazmunynda şu günki türk kiprleriň şol ilkinji göçüp gelenlerden gaýdýandygyny aýtmak endiginiň garşysyna çykýar we käbir şiwe aýratynlyklarynyň (Hatay, Gaziantep, azerbaýjan, gypçak) diňe Merkezi Anadoly we Ortaýer deňzi kenary gelip çykyşy bilen düşündirilmeýändigini öňe sürýär. Bu ylmyň içinde azlygyň garaýşy bolup, çözülmedik. Gündogar Ortaýer deňzi uniwersitetiniň 2014-nji ýyldaky magistr dissertasiýasy öz maksadyny etniki degişliligi şiwe bilen baglanyşdyrmak diýip görkezýär, bu bolsa bu jedelde dilden nähili delil hökmünde peýdalanylýandygyny görkezýär.

Soňky hereket çeşmelerde san hökmünde däl-de, has köp syýasy we jemgyýetçilik mesele hökmünde görünýär. Mete Hatay-yň 2005-nji ýyldaky PRIO hasabaty Türkiýeden gelen adamlar arasynda 1990-njy ýyla çenli etniki ses bermek nusgasyny we şondan bäri esasy partiýalar boýunça pytramagy tapýar. Lancaster uniwersitetiniň dissertasiýasy immigrasiýanyň we raýatlyk ýagdaýynyň demirgazyk Kiprde şahsyýet hekaýalaryny nähili emele getirendigini seljerýär. Bu sahypa üçin barlanan çeşmeler gatyşyk nikalar ýa-da daşary ýurtdaky türk kipr jemgyýetleri barada ygtybarly sanlary bermeýär, şonuň üçin hiç sany berilmeýär.

Köplenç iki hakemli Y-hromosom makalasy salgylanylýar. Gurkan we kärdeşleri (Annals of Human Biology, 2017) türk kipr hökmünde saýlanan 380 erkegi 17 Y-STR markeri boýunça barlady we atalyk liniýalaryň ýerli (autochthonous) bolup görünýändigini, ýakyn Gündogar ilatlary bilen iň ýakyn genetiki baglanyşygynyň bardygyny netijelendirdi. Heraclides we kärdeşleri (PLOS ONE, 2017) täze grek kipr nusgasyny şol bir çap edilen 380 haplotipli türk kipr maglumat toplumy bilen deňeşdirdi we grek hem türk kiprleriň esasan Osman döwründen öňki umumy atalyk nesli paýlaşýandygyny, türk kiprleriň bolsa awtorlaryň mümkin Osman gelip çykyşly diýip beýan edýän Gündogar Ýewraziýa haplogrupplary sebäpli türk ilatlaryna bir az süýşüş görkezýändigini habar berdi.

Iki makala hem diňe atalyk liniýalaryny öz içine alýar, enelik ýa-da genom boýunça maglumat ýok. Ikinji makalanyň türk kipr tarapy birinjiniň maglumat toplumydyr, şonuň üçin ikisi biri-birinden garaşsyz däl. Okalyşlar awtorlaryň öz okalyşlarydyr we olar tarapyndan şertli bellenen, iki makala hem kimiň türk kipr bolandygyny kesgitlemeýär. Bu sahypa göterim bermeýär.

Şahsyýet genetika çenli gysgalmaýar. Amerikan Adam genetikasy jemgyýeti adam genetiki üýtgeşikliginiň köpüsiniň gradient bolandygyny, şonuň üçin ilat toparlarynyň arasyndaky aýdyň çäkleriň takyk kesgitlenip bilinmeýändigini aýdýar. Bu umumy beýanatdyr, türk kiprler barada däl. Kiprde şeýle netijeleriň köpçülikleýin ulanylmagy syýasydyr we olar umumy şahsyýeti tassyklamak ýa-da tapawutlary inkär etmek üçin ulanylmaly däldir.

Daşky görnüş we stereotipler

Kimdir birini türk kipr diýip bellemek üçin ýeke-täk görnüş ýok. Jemgyýetdäki adamlar, her ýerdäki adamlar ýaly, boýy, reňki, saçy we ýüz aýratynlyklary boýunça tapawutlanýarlar we ýokardaky gelip çykyş baradaky çeşmeler hereketiň we gatnaşygyň birden köp liniýasyny beýan edýär. Şonuň üçin bu sahypada portret ýa-da stok suratlar ýok we hiç kim daşky görnüşi boýunça beýan edilmeýär.

Bu barlagda üýtgemeýän tipler pikirine degişli ýeke-täk çeşme umumydyr: Amerikan Adam genetikasy jemgyýeti adam üýtgeşikliginiň köplenç gradientdigini, şonuň üçin toparlaryň arasyndaky çäkleriň takyk kesgitlenip bilinmeýändigini aýdýar. Hiç bir tapylan çeşme türk kipriň daşky görnüşini beýan etmeýär, Y-hromosom makalalary bolsa atalyk liniýasynyň markerlerini öwrenýär, daşky görnüşi däl. Adamyň gelip çykyşyny, adyny ýa-da syýasatyny daşky görnüşinden ýa-da aksentinden çaklamak ygtybarsyzdyr; bu NORTHEA-nyň umumy edep maslahatydyr, çeşmeden tapylan netije däl.

Kıbrıs Türkçesi: çeşmeler şiwe barada näme diýýär

Kipr türk şiwesi (Kıbrıs Türkçesi) türk kiprleriň gepleýän türk dilidir. Bu ýerde ulanylýan çeşmeler ony ýalňyşlyk hökmünde däl-de, öz sesleri, intonasiýasy we sözlük düzümi bolan türk dili hökmünde kabul edýär. Medeniýet sahypasy şiwäni tanyşdyrýar; bu bölüm sesleri, prosodiýany, sebitleýin çäkleri we gatnaşyk sözlerini goşýar, aşakdaky kartoçkalar bolsa medeniýet sahypasynda ýok goşmaça mysallary sanaýar.

Sesler barada Orhan Kabataş (2006) soňky k-nyň g-ä üýtgemegini Kipr türk şiwesiniň iň giň ýaýran ses aýratynlygy diýip atlandyrýar, ç, k we t sesleriniň jaňlylaşmagynyň etraplara görä tapawutlanýandygyny, ýöne olary atlandyrmaýandygyny belleýär we ğ-niň v-ä öwrülmegini, basym sebäpli ýüze çykyp biljek goşa çekimsizleri we alnan sözlerde başlangyç çekimsiz toparlarynyň öňünden goşulýan çekimlini beýan edýär. Nurettin Demir arap we pars alnan sözlerindäki uzyn çekimlileriň gysgalmagyny beýan edýär, Mustafa Argunşah (2001) bolsa şol bir gysgalmany habar berýär, ony diňe grek täsiri bilen düşündirip bolmaýandygyny aýdýar.

Prosodiýa barada Demir soraglaryň soňky bogna basym bilen bellenýändigini beýan edýär we sorag goşulmasynyň standart türk dilindäkiden has seýrek ulanylýandygyny belleýär. Sebäp jedelli: Kabataş nusgany grek täsirine degişli edýär, Argunşah ol Anadoly şiwelerinde we standart türk dilinde hem bolýandygy üçin ýeke özi Kipre mahsus däldigini aýdýar, Demir bolsa Kipr basymynyň tapawutlydygyny we tejribe işine zerurlygy bardygyny aýdýar. Lefkoşanyň dört ýaş gepleýjisi barada 2023-nji ýyldaky akustik barlagyň (Payne we kärdeşleri) iki gepleýjiniň grek ýaly sorag äheňini, ikisiniň bolsa türk ýaly äheňi ulanýandygyny tapdy; türk ýaly äheňli ikisi ýaňy-ýakynda Türkiýede okapdyr, bu äheň bilen goşulma islege bagly bolupdyr we grek ýaly äheň bilen hiç haçan ulanylmandyr. Awtorlar tapyndylary deslapky diýip atlandyrýarlar.

Sebitleýin üýtgemeler barada Kabataş Kipri ýeke "Kıbrıs ağzı"-nyň bardygy hökmünde görmegiň ýalňyşdygyny, ol tapawutlary uly däl diýip atlandyrýan şiwe toparyny beýan edýändigini we sebitleýin tapawutlaryň 1974-nji ýyldan bäri haýal deňleşýändigini aýdýar, muny ol gutarylan proses hökmünde däl-de, ugur hökmünde hödürleýär. Demir birnäçe aýratynlygy atlandyrylan ýerlere baglaýar: Karpazda l-iň öňki (front) hili, Karpazda f-iň h-a öwrülmegi, Gazimağusa töwereginde goşmaça z we Baf sebitinden gelen gepleýjiler arasynda Akdoğan we Akıncılar bölekleriniň käbirinde -lIk-iň köplük manysy. Ol bularyň ähli Kipr şiwelerini görkezmeýändigini we 1974-nji ýyldan soň köp adam gelen obalarda ýerli şiwäniň täsiriniň azdygyny aýdýar. Argunşah Lefkoşa gepleşiginde yzky çekimli sözleriň arasynda assimilýasiýany aýratyn bellemek bilen görkezýär. Çeşmeler f > h-iň nirede eşidilýändigi barada ylalaşmaýar (Demir boýunça Karpaz, Betmezoğlu boýunça Baf) we bu sahypa üçin açylan çeşmeleriň hiç biri Girne ýa-da Güzelyurt gepleşigini aýratyn beýan etmeýär. Kabataş goşýar: Derleme Sözlüğü häzir günortada ýerleşýän Baf, Limasol we Köfünye sebitlerinden köp sözleri ýazga alýar, olary demirgazyga göçen garry gepleýjiler saklapdyr.

Gatnaşyk sözleri barada kartoçkalar her bir çeşmäniň öz görkezen gelip çykyşyny berýär. Pehlivan we Chirli (2011) italýan sözlerini ýygnaýar, Erciyas (2021) italýan (wenesiýa hem goşmak bilen), iňlis we fransuz dillerinden sözleri, Kabataş we Betmezoğlu bolsa grek, italýan we iňlis dillerinden sözleri ýygnaýarlar. Pehlivan we Chirli käbir sözleriň esasan garry gepleýjiler arasynda saklanýandygyny aýdýar, Kabataş bolsa grek sözleriniň sanawynyň köp bölegini Kipr türkleriň Anadolyda öwrenip, özleri bilen getirendigini, şonuň üçin olaryň Anadoly şiwelerinde hem ulanylýandygyny aýdýar. Peler (2020) grek dilinden göçürilen goşulmalaryň diňe berk sözlerde bolýandygyny we önümli däldigini tapýar. Hiç bir çeşme häzirki wagtda näçe gepleýjiniň haýsy sözi ulanýandygyny sanap görkezmeýär, şonuň üçin sözler mysallardyr, hemmeleriň şeýle diýýändiginiň beýany däl.

Aýdylyş boýunça gollanma bilkastlaýyn ýok. Açylan çeşmeleriň hiç biri Kipr türk dilindäki aýratyn sözler üçin IPA bermeýär we ulanmaga ýaramly ygtyýarlyk bilen ene dilli gepleýjiniň ses ýazgysy tapylmady, şonuň üçin bu sahypa IPA hem ses hem hödürlemeýär. Ýazylyşlar her çeşmäniň öz türk orfografiýasyna eýerýär, şol sanda Demir-iň ñ we bokurdak ýapylma belgisi hem-de Kabataş-yň ŋ belgisi.

Adamlar bilen duşuşmak: edep we dil duýgurlygy

Bu sahypa üçin gözden geçirilen çeşmelerde myhmanlar ýa-da ýaşaýjylar üçin edep gollanmasy ýok. Aşakdakylar NORTHEA-nyň umumy edebidir, ähli türk kiprler barada beýan däl; çeşme bir pikiri goldaýan ýerinde kartoçka ony atlandyrýar.

Dil barada, şiwä nädogry türk dili hökmünde däl-de, uzak taryhy bolan görnüş hökmünde garaň; Kabataş käbir ýerli sözleri gadymy türk diline çenli yzarlaýar. Sözüň näme aňladýandygyny soramak gyzyklanmany görkezmegiň edepli ýoludyr. Ýaşaýjylar standart türk dilinde, iňlis dilinde ýa-da beýleki dillerde hem gepläp bilerler, çeşmeler kimiň näme gepleýändigini aýtmaýar, şonuň üçin kimdir biriniň gelip çykyşy barada aksentinden çaklama etmäň.

Adalgalar barada, edaralar ýeri we halky dürli atlandyrýarlar (birinji bölüme seret), iki tarap hem 1963-nji, 1974-nji we 1983-nji ýyllary dürli beýan edýär. Myhman hökmünde adamlara öz sözlerini ulanmaga ýol bermek we çagyrylmasa syýasy jedelleri dowam etdirmezlik edeplidir. Din barada, 1960-njy ýyldaky kesgitleme musulman ynamy bilen bir hatarda medeni däpleri we ene dilini hem hasaba alýardy, şonuň üçin adamyň dini amallaryny çaklamaň. Ýerler we amallar üçin din we ybadat ýerleri sahypasyna seret.

Muzeýler, arhiwler we aýdyp berlen taryh

DKTR Gadymy Ýadygärlikler we Muzeýler Departamentiniň web sahypasy bu barlagyň dowamynda açylmady, Derviş Paşa köşgüniň etnografiýa muzeýiniň açylmagy barada 2017-nji ýyldaky habar hem açylmady. Şonuň üçin bu sahypa muzeýleriň iş wagtyny, töleglerini ýa-da häzirki ýagdaýyny bermeýär; her muzeý bilen anyklaň. Departamentiň sanap geçýän muzeýleri aýratyn barlanan medeniýet sahypasynda beýan edilýär.

Aşakdaky salgylar açyldy we işleýän salgylardyr, ýöne olaryň elýeterlilik syýasatlary esasan görkezilmeýär, şonuň üçin barmazdan öň tassyklaň. Olaryň birnäçesi iki jemgyýetli ýa-da Kipr Respublikasynyň edaralaryndan gelýär, bu şol bir ýyllaryň birden köp beýanyny görmek üçin peýdalydyr; olaryň hiç biri DKTR-nyň resmi saýty däl.