Turcy cypryjscy: ludność, pochodzenie, język i żywa kultura

Kim są Turcy cypryjscy: definicje i tożsamość

Turcy cypryjscy (Kıbrıs Türkleri) to tureckojęzyczna wspólnota Cypru. W pierwotnym brzmieniu artykuł 2 konstytucji Republiki Cypryjskiej z 1960 roku określał Wspólnotę Turecką jako obywateli pochodzenia tureckiego, których językiem ojczystym jest turecki albo którzy podzielają tureckie tradycje kulturowe, albo którzy są muzułmanami. Studium regionalne Biblioteki Kongresu USA z 1991 roku wymienia pięć historycznych wspólnot wyspy: Greków cypryjskich, Turków cypryjskich, Maronitów, Ormian i Łacinników. Obie strony różnią się co do tego, czy konstytucja z 1960 roku obowiązuje nadal po 1963 roku, dlatego ta strona posługuje się nią wyłącznie po to, by pokazać, jak wspólnotę określano niegdyś w prawie.

Łatwo pomylić kilka różnych pojęć. Wspólnota lub pochodzenie etniczne dotyczy przynależności i pochodzenia w ujęciu ludzi i prawa. Obywatelstwo jest więzią prawną. Pobyt to miejsce, w którym ktoś mieszka. Narodowość może oznaczać obywatelstwo albo poczucie przynależności do narodu, a źródła używają tego słowa na różne sposoby. Język jest umiejętnością, a nie sprawdzianem członkostwa, zaś migracja opisuje przemieszczanie się, a nie tożsamość. Poniższe karty oddzielają te pojęcia; żadne z nich samo nie rozstrzyga, kto jest Turkiem cypryjskim.

Nazwy różnią się także w zależności od instytucji. Teksty Rady Bezpieczeństwa ONZ z lat 1983 i 1984 mówią o „władzach tureckocypryjskich” i „przywództwie tureckocypryjskim”, natomiast Komisja Europejska mówi o wspólnocie Turków cypryjskich. Tożsamości poszczególnych osób i historie rodzinne bywają różne, a badacze opisują konkurujące narracje tożsamościowe na północy. Tradycje, muzyka, rzemiosło i festiwale omówiono na stronie kultura i tradycje Turków cypryjskich; sekcja o języku poniżej uzupełnia uwagi o dialekcie z tamtej strony, a ich nie powtarza.

Oś czasu w skrócie

To krótka orientacja, a nie historia. Daty i sformułowania pochodzą ze wskazanych źródeł; dłuższy opis znajduje się w poradniku oś czasu historii Cypru Północnego, od 1571 roku do dziś. Studium regionalne Biblioteki Kongresu USA, na które powołano się przy kilku wcześniejszych datach, opublikowano w 1991 roku, dlatego dla późniejszych wydarzeń przywołano teksty ONZ, UE i sądów.

Tam, gdzie strony się nie zgadzają, każde stanowisko jest przypisane stronie, która je zajmuje: stronie tureckocypryjskiej i tureckiej albo stronie Republiki Cypryjskiej i grecko-cypryjskiej. Biuro Informacji Publicznej TRCP przedstawia rok 1963 jako rok, w którym Grecy cypryjscy przejęli instytucje Republiki, a list TRCP rozpowszechniony w ONZ w kwietniu 2025 roku wyraża tureckocypryjski pogląd, że problem cypryjski rozpoczął się w 1963, a nie w 1974 roku. Republika Cypryjska datuje problem na rok 1974. Rozpowszechnienie listu jako dokumentu ONZ nie oznacza poparcia ze strony ONZ.

Pochodzenie i migracja: co mówią źródła

Historycy opierający się na zapisach osmańskich opisują osadnictwo z Anatolii po 1571 roku. Halil İnalcık pisze, że od 1572 roku Osmanowie przesiedlali Turków z Anatolii na wyspę metodą sürgün i sprowadzili „wielką masę ludzi” jako ludność produkcyjną. Streszczenie wydawcy dotyczące badania Ronalda Jenningsa nad zapisami sądowymi opisuje przymusową migrację muzułmańskich Turków z pobliskiej prowincji Karaman, obok przechodzenia miejscowych chrześcijan na islam. Żadne z tych streszczeń nie podaje tu liczby osadników, a ta strona żadnej nie twierdzi.

To nie jedyna linia argumentacji. W streszczeniu referatu sympozjalnego z 2019 roku językoznawca G. Y. Peler kwestionuje zwyczaj twierdzenia, że dzisiejsi Turcy cypryjscy pochodzą od tych pierwszych osadników, i dowodzi, że niektórych cech dialektu (Hatay, Gaziantep, azerbejdżańskich, kipczackich) nie wyjaśnia pochodzenie wyłącznie ze środkowej Anatolii i wybrzeża śródziemnomorskiego. Jest to stanowisko mniejszościowe w badaniach i nie zostało rozstrzygnięte. Praca magisterska Uniwersytetu Wschodniośródziemnomorskiego (EMU) z 2014 roku określa swój cel jako powiązanie pochodzenia etnicznego z dialektem, co pokazuje, jak język bywa używany jako dowód w tym sporze.

Późniejsze przemieszczenia pojawiają się w źródłach bardziej jako temat polityczny i społeczny niż liczba. Raport Mete Hataya z 2005 roku dla PRIO stwierdza etniczny wzorzec głosowania wśród osób z Türkiye do 1990 roku oraz ich rozproszenie wśród głównych partii od tamtej pory. Rozprawa z Lancaster University analizuje, jak imigracja i status obywatelski ukształtowały narracje tożsamościowe na północy Cypru. Źródła sprawdzone na potrzeby tej strony nie podają wiarygodnych danych o małżeństwach mieszanych ani o wspólnotach Turków cypryjskich za granicą, więc ich nie podajemy.

Często cytuje się dwie recenzowane prace o chromosomie Y. Gurkan i współpracownicy (Annals of Human Biology, 2017) zbadali 380 mężczyzn pobranych jako Turcy cypryjscy w 17 markerach Y-STR i stwierdzili, że linie ojcowskie wydają się autochtoniczne, z najbliższym powiązaniem genetycznym z sąsiednimi populacjami Bliskiego Wschodu. Heraclides i współpracownicy (PLOS ONE, 2017) porównali nową próbę Greków cypryjskich z tym samym opublikowanym zbiorem 380 haplotypów Turków cypryjskich i podali, że Grecy i Turcy cypryjscy dzielą przede wszystkim wspólne przedosmańskie pochodzenie ojcowskie, przy czym Turcy cypryjscy wykazują niewielkie przesunięcie w stronę populacji tureckich z powodu wschodnioeurazjatyckich haplogrup, które autorzy opisują jako możliwie pochodzenia osmańskiego.

Obie prace dotyczą wyłącznie linii ojcowskich, bez danych matczynych ani obejmujących cały genom. Strona tureckocypryjska drugiej pracy to zbiór danych z pierwszej, więc obie prace nie są niezależne. Odczytania są własnymi odczytaniami autorów i autorzy je łagodzą, a żadna z prac nie definiuje, kto jest Turkiem cypryjskim. Ta strona nie podaje odsetków.

Tożsamości nie da się sprowadzić do genetyki. Amerykańskie Towarzystwo Genetyki Człowieka (American Society of Human Genetics) stwierdza, że większość ludzkiej zmienności genetycznej ma charakter gradientu, więc wyraźnych granic między grupami populacji nie można dokładnie wyznaczyć. Jest to stwierdzenie ogólne, a nie dotyczące Turków cypryjskich. Publiczne wykorzystywanie takich wyników na Cyprze ma charakter polityczny i nie należy ich używać do twierdzenia o wspólnej tożsamości ani do zaprzeczania różnicom.

Wygląd i stereotypy

Nie istnieje jeden wygląd, który wskazywałby na Turka cypryjskiego. Ludzie w tej wspólnocie, jak ludzie wszędzie, różnią się wzrostem, karnacją, włosami i rysami, a powyższe źródła o pochodzeniu opisują więcej niż jedną linię przemieszczeń i kontaktów. Dlatego ta strona nie zawiera portretów ani zdjęć stockowych i nikogo nie opisuje na podstawie wyglądu.

Jedyne źródło w tym sprawdzeniu, które odnosi się do idei stałych typów, ma charakter ogólny: Amerykańskie Towarzystwo Genetyki Człowieka mówi, że zmienność ludzka ma w przeważającej mierze charakter gradientu, więc granic między grupami nie można dokładnie wyznaczyć. Żadne znalezione źródło nie opisuje wyglądu Turka cypryjskiego, a prace o chromosomie Y badają markery linii ojcowskiej, a nie wygląd. Zgadywanie czyjegoś pochodzenia, nazwiska lub poglądów politycznych na podstawie wyglądu albo akcentu jest zawodne; to ogólna rada dotycząca grzeczności od NORTHEA, a nie ustalenie ze źródła.

Kıbrıs Türkçesi: co źródła mówią o dialekcie

Cypryjski turecki (Kıbrıs Türkçesi) to turecki, którym mówią Turcy cypryjscy. Źródła użyte tutaj traktują go jako turecki z własnymi głoskami, intonacją i słownictwem, a nie jako błąd. Strona o kulturze wprowadza dialekt; ta sekcja dodaje głoski, prozodię, granice regionalne i słowa z kontaktu językowego, a poniższe karty podają dalsze przykłady, których strona o kulturze nie zawiera.

Co do głosek, Orhan Kabataş (2006) nazywa zmianę końcowego k w g najbardziej rozpowszechnioną cechą fonetyczną cypryjskiego tureckiego, zauważa, że udźwięcznianie ç, k i t różni się między okręgami, nie wskazując których, oraz opisuje przechodzenie ğ w v, podwojone spółgłoski, które mogą pochodzić z emfazy, i samogłoskę dodawaną przed początkowymi zbitkami spółgłosek w zapożyczeniach. Nurettin Demir opisuje skracanie długich samogłosek w zapożyczeniach arabskich i perskich, a Mustafa Argunşah (2001) odnotowuje to samo skracanie, którego, jak mówi, nie wyjaśnia sam wpływ grecki.

Co do prozodii, Demir opisuje pytania oznaczane akcentem na ostatniej sylabie i zauważa, że partykuły pytającej używa się znacznie rzadziej niż w standardowym tureckim. Przyczyna jest przedmiotem sporu: Kabataş przypisuje ten wzorzec wpływowi greckiemu, Argunşah mówi, że występuje on także w dialektach anatolijskich i w standardowym tureckim, więc nie jest wyłącznie cypryjski, a Demir mówi, że akcent cypryjski jest inny i wymaga badań eksperymentalnych. Akustyczne badanie z 2023 roku (Payne i współpracownicy) czterech młodych mówców z Nikozji wykazało, że dwoje używało melodii pytania zbliżonej do greckiej, a dwoje zbliżonej do tureckiej; ci dwoje z melodią zbliżoną do tureckiej niedawno studiowali w Türkiye, a partykuła była przy tej melodii opcjonalna i nigdy nie była używana przy melodii zbliżonej do greckiej. Autorzy nazywają wyniki wstępnymi.

Co do zróżnicowania regionalnego, Kabataş mówi, że traktowanie Cypru jako obszaru z jednym „Kıbrıs ağzı” jest błędem: opisuje grupę dialektów, których różnice nazywa niezbyt dużymi, i mówi, że różnice regionalne powoli zacierają się od 1974 roku, co przedstawia jako tendencję, a nie proces zakończony. Demir wiąże kilka cech z nazwanymi miejscami: l o wymowie przedniej w Karpazie, f przechodzące w h w Karpazie, dodatkowe z w okolicy Gazimağusa i znaczenie liczby mnogiej -lIk w częściach Akdoğan i Akıncılar wśród mówców z okolic Baf (Pafos). Mówi, że nie reprezentują one wszystkich dialektów cypryjskich oraz że we wsiach z wieloma przybyszami po 1974 roku dialekt miejscowy ma mniejszy wpływ. Argunşah wyróżnia asymilację między wyrazami z samogłoskami tylnymi w mowie Lefkoşa. Źródła nie zgadzają się co do tego, gdzie słychać f > h (Karpaz według Demira, Baf według Betmezoğlu), a żadne źródło otwarte na potrzeby tej strony nie opisuje konkretnie mowy Girne ani Güzelyurt. Kabataş dodaje, że Derleme Sözlüğü zapisuje wiele słów z Baf, Limasol i Köfünye, leżących obecnie na południu, które starsi mówcy przenoszący się na północ zachowali.

Co do słów z kontaktu językowego, karty podają pochodzenie wskazane przez każde źródło. Pehlivan i Chirli (2011) zbierają słowa włoskie, Erciyas (2021) słowa z włoskiego, w tym weneckiego, angielskiego i francuskiego, a Kabataş i Betmezoğlu słowa z greckiego, włoskiego i angielskiego. Pehlivan i Chirli mówią, że niektóre z nich przetrwały głównie wśród starszych mówców, a Kabataş mówi, że listę słów greckich w dużej mierze przyswoili sobie Turcy cypryjscy w Anatolii i przenieśli ją dalej, więc używa się ich także w dialektach anatolijskich. Peler (2020) stwierdza, że przyrostki zapożyczone z greckiego występują tylko w utrwalonych wyrazach i nie są produktywne. Żadne źródło nie określa liczbowo, ilu mówców używa dziś któregokolwiek z tych wyrazów, więc słowa są przykładami, a nie twierdzeniem, że wszyscy tak mówią.

Wskazówek dotyczących wymowy celowo nie ma. Żadne z otwartych źródeł nie podaje zapisu IPA dla konkretnych słów cypryjskiego tureckiego i nie znaleziono nagrań rodzimych mówców z użyteczną licencją, więc ta strona nie oferuje ani IPA, ani nagrań. Pisownia podąża za ortografią turecką każdego ze źródeł, w tym za ñ i znakiem zwarcia krtaniowego u Demira oraz ŋ u Kabataşa.

Spotkania z ludźmi: etykieta i wrażliwość językowa

Źródła przejrzane na potrzeby tej strony nie zawierają przewodnika po etykiecie dla odwiedzających ani mieszkańców. Poniżej znajdują się ogólne zasady grzeczności od NORTHEA, a nie twierdzenie o wszystkich Turkach cypryjskich; tam, gdzie źródło wspiera dany punkt, wskazuje je karta.

Co do języka, dialekt należy traktować jako odmianę o długiej historii, a nie jako niepoprawny turecki; Kabataş wywodzi niektóre miejscowe słowa ze starotureckiego. Zapytanie, co dane słowo znaczy, jest uprzejmym sposobem okazania zainteresowania. Mieszkańcy mogą też mówić standardowym tureckim, angielskim lub innymi językami, a źródła nie mówią, kto mówi czym, więc nie należy zakładać czyjegoś pochodzenia na podstawie akcentu.

Co do terminów, instytucje inaczej nazywają to miejsce i tych ludzi (zob. pierwsza sekcja), a obie strony inaczej opisują lata 1963, 1974 i 1983. Jako gość uprzejmie jest pozwolić ludziom używać własnych słów i nie nalegać na spory polityczne, o ile nie zostanie się do nich zaproszonym. Co do religii, definicja z 1960 roku uwzględniała tradycje kulturowe i język ojczysty obok wyznania muzułmańskiego, więc nie należy zakładać praktyk religijnych danej osoby. Zobacz religia i miejsca kultu, aby poznać miejsca i praktyki.

Muzea, archiwa i historia mówiona

Strony internetowej Departamentu Starożytności i Muzeów TRCP nie udało się otworzyć podczas tego sprawdzenia, podobnie jak wiadomości z 2017 roku o ponownym otwarciu Muzeum Etnograficznego w Rezydencji Derviş Paşa. Dlatego ta strona nie podaje godzin otwarcia, opłat ani bieżącego statusu muzeów; należy to sprawdzić w każdym muzeum. Muzea wymienione przez Departament opisano na stronie o kulturze, którą sprawdzono osobno.

Poniższe łącza otwarto i są to działające adresy, ale zasady dostępu są w większości niepodane, więc przed wizytą należy je potwierdzić. Kilka z nich pochodzi od instytucji dwuwspólnotowych lub Republiki Cypryjskiej, co pomaga zobaczyć więcej niż jedną relację z tych samych lat; żadne z nich nie jest oficjalną stroną TRCP.