Kipr türkləri: xalq, mənşə, dil və yaşayan mədəniyyət

Kipr türkləri kimlərdir: anlayışlar və kimlik

Kipr türkləri (Kıbrıs Türkleri) Kiprin türkdilli icmasıdır. 1960-cı il Kipr Respublikası Konstitusiyasının 2-ci maddəsi öz orijinal mətnində Türk İcmasını ana dili türkcə olan, yaxud türk mədəni ənənələrini bölüşən, yaxud müsəlman olan türk mənşəli vətəndaşlar kimi müəyyən edirdi. ABŞ Konqres Kitabxanasının 1991-ci il ərazi tədqiqatı adada beş tarixi icmanı sadalayır: Kipr yunanları, Kipr türkləri, Maronitlər, Ermənilər və Latınlar. İki tərəf 1960-cı il Konstitusiyasının 1963-cü ildən sonra da qüvvədə olub-olmaması barədə fikir ayrılığındadır, buna görə bu səhifə ondan yalnız icmanın bir vaxtlar qanunda necə müəyyən edildiyini göstərmək üçün istifadə edir.

Bir-biri ilə qarışdırılması asan olan bir neçə fərqli anlayış var. İcma və ya etnik mənsubiyyət insanların və qanunun çərçivələndirdiyi şəkildə mənsubiyyət və mənşə ilə bağlıdır. Vətəndaşlıq hüquqi bağdır. Yaşayış yeri insanın harada yaşadığıdır. Milliyyət vətəndaşlıq və ya millətə mənsubluq hissi demək ola bilər və mənbələr bu sözü müxtəlif mənalarda işlədirlər. Dil üzvlük meyarı deyil, bacarıqdır, miqrasiya isə kimliyi deyil, hərəkəti təsvir edir. Aşağıdakı kartlar bunları bir-birindən ayırır; onların heç biri tək başına kimin Kipr türkü olduğunu müəyyən etmir.

Adlar qurumlara görə də fərqlənir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1983 və 1984-cü il mətnləri "Kipr türk hakimiyyət orqanları"ndan və "Kipr türk rəhbərliyi"ndən bəhs edir, Avropa Komissiyası isə Kipr türk icmasından danışır. Fərdi kimliklər və ailə tarixləri müxtəlifdir və tədqiqatçılar şimalda rəqabət aparan kimlik povestlərini təsvir edirlər. Ənənələr, musiqi, sənətkarlıq və festivallar Kipr türk mədəniyyəti və ənənələri səhifəsində əhatə olunur; aşağıdakı dil bölməsi həmin səhifənin dialekt qeydlərini təkrarlamır, onları tamamlayır.

Xronologiya bir baxışda

Bu, qısa istiqamətləndirmədir, tarix deyil. Tarixlər və ifadələr adı çəkilən mənbələrdən götürülüb; daha ətraflı izah Şimali Kiprin tarix xronologiyası, 1571-ci ildən bu günə bələdçisindədir. Bir neçə erkən tarix üçün istinad edilən Konqres Kitabxanasının ərazi tədqiqatı 1991-ci ildə nəşr olunub, ona görə sonrakı hadisələr üçün BMT, Aİ və məhkəmə mətnlərinə istinad edilir.

Tərəflərin fikir ayrılığı olan yerdə hər mövqe onu tutan tərəfə aid edilir: Kipr türk və Türkiyə tərəfinə, yaxud Kipr Respublikası və Kipr yunan tərəfinə. ŞKTR İnformasiya Ofisi 1963-cü ili Kipr yunanlarının Respublikanın institutlarını ələ keçirdiyi il kimi təqdim edir, 2025-ci ilin aprelində BMT-də yayılmış ŞKTR məktubu isə Kipr probleminin 1974-cü ildə deyil, 1963-cü ildə başladığı barədə Kipr türk baxışını bildirir. Kipr Respublikası problemi 1974-cü ildən tarixləndirir. Məktubun BMT sənədi kimi yayılması BMT-nin təsdiqi demək deyil.

Mənşə və miqrasiya: mənbələr nə deyir

Osmanlı qeydləri ilə işləyən tarixçilər 1571-ci ildən sonra Anadoludan məskunlaşmanı təsvir edirlər. Halil İnalcık yazır ki, 1572-ci ildən etibarən osmanlılar türkləri Anadoludan adaya sürgün üsulu ilə köçürüblər və məhsuldar əhali kimi "böyük bir insan kütləsi" gətiriblər. Ronald Jennings-in məhkəmə qeydləri üzrə tədqiqatının nəşriyyat xülasəsi yerli xristianların islamı qəbul etməsi ilə yanaşı, yaxınlıqdakı Karaman əyalətindən müsəlman türklərin məcburi miqrasiyasını təsvir edir. Heç bir xülasə burada məskunlaşanların sayını vermir və bu səhifə heç bir say iddia etmir.

Bu, yeganə mübahisə xətti deyil. 2019-cu il simpozium məruzəsinin xülasəsində dilçi G. Y. Peler bu gün Kipr türklərinin həmin ilk məskunlaşanların nəslindən olduğunu söyləmək vərdişinə etiraz edir və bəzi dialekt xüsusiyyətlərinin (Hatay, Gaziantep, Azərbaycan, Qıpçaq) yalnız İç Anadolu və Aralıq dənizi sahili mənşəyi ilə izah olunmadığını müdafiə edir. Bu, elmi ədəbiyyatda azlıq mövqeyidir və məsələ həll olunmayıb. Şərqi Aralıq Dənizi Universitetinin 2014-cü il magistr dissertasiyası məqsədini etnik mənsubiyyəti dialektlə əlaqələndirmək kimi bildirir; bu, dilin bu mübahisədə sübut kimi necə istifadə edildiyini göstərir.

Sonrakı hərəkət mənbələrdə rəqəmdən çox siyasi və sosial mövzu kimi görünür. Mete Hatay-ın 2005-ci il PRIO hesabatı Türkiyədən gələn insanlar arasında 1990-cı ilə qədər etnik səsvermə nümunəsi, o vaxtdan bəri isə əsas partiyalar üzrə dağılma tapır. Lancaster Universiteti dissertasiyası immiqrasiya və vətəndaşlıq statusunun Kiprin şimalında kimlik povestlərini necə formalaşdırdığını təhlil edir. Bu səhifə üçün yoxlanılan mənbələr qarışıq nikahlar və xaricdəki Kipr türk icmaları barədə etibarlı rəqəmlər vermir, ona görə heç bir rəqəm verilmir.

Tez-tez iki hakemli Y-xromosom məqaləsinə istinad edilir. Gurkan və həmmüəllifləri (Annals of Human Biology, 2017) Kipr türkləri kimi nümunə götürülmüş 380 kişini 17 Y-STR markeri üzrə yoxlayıb və belə nəticəyə gəliblər ki, ata xətti nəsilləri avtoxton görünür və ən yaxın genetik əlaqə qonşu Yaxın Şərq populyasiyaları ilədir. Heraclides və həmmüəllifləri (PLOS ONE, 2017) yeni Kipr yunanı nümunəsini həmin dərc olunmuş 380 haplotiplik Kipr türk datası ilə müqayisə edib və bildiriblər ki, Kipr yunanları və Kipr türkləri əsasən ümumi Osmanlıdan əvvəlki ata xətti əcdadını bölüşür, Kipr türklərində isə müəlliflərin mümkün Osmanlı mənşəli kimi təsvir etdiyi Şərqi Avrasiya haploqruplarına görə Türkiyə populyasiyalarına doğru cüzi sürüşmə var.

Hər iki məqalə yalnız ata xəttini əhatə edir, ana xətti və ya genom miqyaslı data yoxdur. İkinci məqalənin Kipr türk tərəfi birincinin datasetidir, buna görə ikisi müstəqil deyil. Şərhlər müəlliflərin özünündür və onlar tərəfindən ehtiyatla verilir, heç bir məqalə kimin Kipr türkü olduğunu müəyyən etmir. Bu səhifə heç bir faiz vermir.

Kimlik genetikaya endirilə bilməz. Amerika İnsan Genetikası Cəmiyyəti bildirir ki, insan genetik variasiyasının əksəriyyəti qradiyentdir, buna görə əhali qrupları arasında aydın sərhədlər dəqiq müəyyən edilə bilməz. Bu, Kipr türkləri barədə deyil, ümumi bəyanatdır. Kiprdə belə nəticələrin ictimai istifadəsi siyasidir və onlardan ümumi kimliyi təsdiq etmək və ya fərqləri inkar etmək üçün istifadə edilməməlidir.

Görünüş və stereotiplər

Kimisə Kipr türkü kimi göstərən vahid görünüş yoxdur. İcmadakı insanlar, hər yerdəki insanlar kimi, boyuna, rənginə, saçına və cizgilərinə görə fərqlənirlər və yuxarıda mənşələr barədə mənbələr birdən çox hərəkət və təmas xəttini təsvir edir. Buna görə bu səhifədə portretlər və ya stok fotoşəkillər yoxdur və o, heç kimi görünüşünə görə təsvir etmir.

Bu yoxlamada sabit tiplər fikrinə toxunan yeganə mənbə ümumidir: Amerika İnsan Genetikası Cəmiyyəti bildirir ki, insan variasiyası əsasən qradiyentdir, buna görə qruplar arasındakı sərhədlər dəqiq müəyyən edilə bilməz. Heç bir tapılmış mənbə Kipr türkünün görünüşünü təsvir etmir və Y-xromosom məqalələri görünüşü deyil, ata xətti markerlərini öyrənir. Kiminsə mənşəyini, adını və ya siyasi baxışını görünüşündən və ya aksentindən təxmin etmək etibarsızdır; bu, NORTHEA-nın ümumi nəzakət məsləhətidir, mənbədən çıxarılmış nəticə deyil.

Kıbrıs Türkçesi: mənbələr dialekt haqqında nə deyir

Kipr türkcəsi (Kıbrıs Türkçesi) Kipr türklərinin danışdığı türkcədir. Burada istifadə olunan mənbələr onu səhv kimi deyil, öz səsləri, intonasiyası və lüğəti olan türkcə kimi qəbul edirlər. Mədəniyyət səhifəsi dialekti təqdim edir; bu bölmə səsləri, prosodiyanı, regional hüdudları və təmas sözlərini əlavə edir, aşağıdakı kartlar isə mədəniyyət səhifəsində olmayan əlavə nümunələri sadalayır.

Səslərə gəlincə, Orhan Kabataş (2006) sondakı k-nin g-yə dəyişməsini Kipr türkcəsinin ən geniş yayılmış səs xüsusiyyəti adlandırır, ç, k və t səslərinin cingiltiləşməsinin rayonlara görə fərqləndiyini (onları adlandırmadan) qeyd edir, ğ-nin v-yə çevrilməsini, vurğudan yarana biləcək ikiqat samitləri və alınma sözlərdə ilk samit qruplarından əvvəl əlavə olunan saiti təsvir edir. Nurettin Demir ərəb və fars mənşəli alınmalarda uzun saitlərin qısalmasını təsvir edir, Mustafa Argunşah (2001) isə eyni qısalmanı bildirir və deyir ki, bu, tək yunan təsiri ilə izah olunmur.

Prosodiyaya gəlincə, Demir son hecaya vurğu ilə bildirilən sualları təsvir edir və qeyd edir ki, sual ədatından standart türkcədəkindən xeyli az istifadə olunur. Səbəb mübahisəlidir: Kabataş bu nümunəni yunan təsirinə aid edir, Argunşah onun Anadolu dialektlərində və standart türkcədə də olduğunu, deməli Kipr üçün unikal olmadığını söyləyir, Demir isə Kipr vurğusunun fərqləndiyini və eksperimental işə ehtiyac olduğunu bildirir. Payne və həmmüəllifləri tərəfindən 2023-cü ildə dörd gənc Lefkoşa danışanı üzərində aparılmış akustik tədqiqat iki danışanın yunana bənzər, iki danışanın isə türkcəyə bənzər sual melodiyasından istifadə etdiyini göstərib; türkcəyə bənzər melodiyadan istifadə edən ikisi yaxınlarda Türkiyədə təhsil almışdı, ədat bu melodiya ilə könüllü idi və yunana bənzər melodiya ilə heç işlədilmirdi. Müəlliflər tapıntıları ilkin adlandırırlar.

Regional variasiyaya gəlincə, Kabataş deyir ki, Kiprin vahid "Kıbrıs ağzı"na malik olduğunu düşünmək yanlışdır: o, fərqlərini çox da böyük olmayan kimi qiymətləndirdiyi dialektlər qrupunu təsvir edir və regional fərqlərin 1974-cü ildən bəri yavaş-yavaş yumşaldığını söyləyir, bunu bitmiş proses kimi deyil, tendensiya kimi təqdim edir. Demir bir neçə xüsusiyyəti adı çəkilən yerlərlə əlaqələndirir: Karpazda ön səsli l, Karpazda f-nin h-yə çevrilməsi, Gazimağusa ətrafında əlavə z və Akdoğan ilə Akıncılar-ın bəzi hissələrində Baf bölgəsindən olan danışanlar arasında -lIk şəkilçisinin cəm mənası. O deyir ki, bunlar bütün Kipr dialektlərini təmsil etmir və 1974-cü ildən sonra gələnlərin çox olduğu kəndlərdə yerli dialektin təsiri daha azdır. Argunşah Lefkoşa danışığında arxa saitli sözlər arasında assimilyasiyanı xüsusi qeyd edir. Mənbələr f > h-nin harada eşidildiyi barədə razılaşmır (Demir-ə görə Karpaz, Betmezoğlu-ya görə Baf) və bu səhifə üçün açılmış heç bir mənbə Girne və ya Güzelyurt danışığını xüsusi təsvir etmir. Kabataş əlavə edir ki, Derleme Sözlüğü indi cənubda qalan Baf, Limasol və Köfünyedən çoxlu sözləri qeydə alır və şimala köçən yaşlı danışanlar onları qoruyub saxlayıblar.

Təmas sözlərinə gəlincə, kartlar hər mənbənin özünün göstərdiyi mənşəni verir. Pehlivan və Chirli (2011) italyan sözlərini, Erciyas (2021) italyan (venesiya daxil), ingilis və fransız dillərindən sözləri, Kabataş və Betmezoğlu isə yunan, italyan və ingilis dillərindən sözləri toplayıb. Pehlivan və Chirli deyirlər ki, bəzi vahidlər əsasən yaşlı danışanlar arasında qalıb, Kabataş isə yunan sözlərinin siyahısının əsasən Anadoludakı Kipr türkləri tərəfindən öyrənilib özləri ilə daşındığını, ona görə Anadolu dialektlərində də işləndiyini söyləyir. Peler (2020) yunan dilindən kopyalanmış şəkilçilərin yalnız sabit sözlərdə rast gəldiyini və məhsuldar olmadığını tapır. Heç bir mənbə bu gün hər hansı vahidi neçə danışanın işlətdiyini kəmiyyətcə ifadə etmir, ona görə sözlər nümunədir, hamının onları dediyi iddiası deyil.

Tələffüz təlimatı qəsdən yoxdur. Açılmış mənbələrin heç biri konkret Kipr türkcəsi sözləri üçün IPA vermir və istifadəyə yararlı lisenziyası olan doğma danışan audiosu tapılmayıb, ona görə bu səhifə nə IPA, nə də audio təklif edir. Yazılışlar hər mənbənin öz türk orfoqrafiyasına, o cümlədən Demir-in ñ və qırtlaq kipləşməsi işarəsinə, Kabataş-ın ŋ işarəsinə uyğundur.

İnsanlarla görüş: nəzakət qaydaları və dil həssaslığı

Bu səhifə üçün nəzərdən keçirilən mənbələrdə ziyarətçilər və ya sakinlər üçün nəzakət bələdçisi yoxdur. Aşağıdakılar NORTHEA-nın ümumi nəzakət məsləhətidir, bütün Kipr türkləri barədə iddia deyil; mənbə bir fikri dəstəklədikdə kart onu adlandırır.

Dilə gəlincə, dialektə yanlış türkcə kimi deyil, uzun tarixi olan variant kimi yanaşın; Kabataş bəzi yerli sözləri Qədim türk dilinə qədər izləyir. Sözün mənasını soruşmaq maraq göstərmənin nəzakətli yoludur. Sakinlər standart türkcə, ingiliscə və ya başqa dillərdə də danışa bilərlər və mənbələr kimin hansı dildə danışdığını demir, ona görə kiminsə aksentindən onun mənşəyi barədə fərziyyə irəli sürməyin.

Terminlərə gəlincə, qurumlar yeri və insanları fərqli adlandırır (birinci bölməyə baxın), iki tərəf isə 1963, 1974 və 1983-cü illəri fərqli təsvir edir. Qonaq kimi insanlara öz sözlərini işlətməyə icazə vermək və dəvət olunmayana qədər siyasi mübahisəni sıxışdırmamaq nəzakətlidir. Dinə gəlincə, 1960-cı il tərifi müsəlman inancı ilə yanaşı, mədəni ənənələri və ana dilini də nəzərə alırdı, buna görə insanın dini praktikasını fərz etməyin. Məkanlar və təcrübə üçün din və ibadət yerləri səhifəsinə baxın.

Muzeylər, arxivlər və şifahi tarix

ŞKTR Qədim Əsərlər və Muzeylər Departamentinin saytı bu yoxlama zamanı açıla bilmədi, Derviş Paşa Malikanəsi Etnoqrafiya Muzeyinin yenidən açılması barədə 2017-ci il xəbəri də açıla bilmədi. Buna görə bu səhifə muzeylər üçün iş saatlarını, qiymətləri və ya cari statusu vermir; hər muzeydən dəqiqləşdirin. Departamentin sadaladığı muzeylər ayrıca yoxlanılmış mədəniyyət səhifəsində təsvir olunub.

Aşağıdakı keçidlər açılıb və işləyən ünvanlardır, lakin onların giriş siyasətləri əsasən göstərilmir, ona görə ziyarətdən əvvəl dəqiqləşdirin. Bir neçəsi ikicəmiyyətli və ya Kipr Respublikası qurumlarındandır; bu, eyni illər barədə birdən çox izaha baxmaq üçün faydalıdır, lakin onların heç biri ŞKTR-in rəsmi saytı deyil.