Demirgazyk Kipr barada · Tebigat we oba hojalygy atlasy
Demirgazyk Kipriň tebigat we oba hojalygy atlasy: gollanma we sözlük
2026-njy ýylyň 28-nji oktýabryna görä, bu atlas NORTHEA-nyň Demirgazyk Kipr baradaky tebigat we oba hojalygy sahypalarynyň giriş sahypasydyr: zeýtun, sitrus, harnup we ýerli ekinler, Girne zeýtun baglary, ýygym senenamasy, ösümlikler we haýwanat dünýäsi, nahar, ýerli we endemik agaçlar hem-de Karpaz ösümlikleri. Ol täze fakt goşmaýar. Ol her beýanyň bar sahypasyna salgylanýar, şol sahypalaryň çeşme hökmünde ulanýan türk we iňlis ýerli adalgalaryny sanaýar we haýsy beýanlaryň DKTR-a, haýsylarynyň bolsa bütin Kipre degişlidigini görkezýär. Her ýazgy öz çeşmesini atlandyrýar.
2026-njy ýylyň 28-nji oktýabrynda tekstde atlandyrylan we aşakda sanalan çeşmelere görä barlandy. Taraplaryň garaýyşlary şol taraplara degişli edilýär.
Toparyň öz içine alýanlary we ony nähili okamaly
Toparda ýedi esasy sahypa bar: zeýtun baglary we zeýtun ýagy, Güzelyurt we Lefke sitrus baglary, harnup, alyç we ýerli ekinler, Girne zeýtun baglary, ýygym senenamasy, ösümlikler we haýwanat dünýäsi we däp bolan naharlar we süýjüler. Çap edilen ýene iki sahypa, ýerli we endemik agaçlar we Karpaz ýarym adasynyň ösümlikleri, şol bir topara degişlidir we aşakdaky kartoçkalar olaryň her birinden bir sözlemi getirýär.
Her sahypa her beýanyň çeşmesini atlandyrýar we şol çeşmäniň DKTR barada ýa-da bütin Kipr barada aýdýandygyny görkezýär. Aşakdaky kartoçkalar her sahypa üçin şol sahypanyň öz çeşmeli tekstinden alnan bir sözlem berýär; her kartoçkadaky salgy çeşmä eltýär, sahypanyň ýoly bolsa kartoçkada çap edilýär.
1 / 9
Sebit boýunça: Girne, Güzelyurt we Lefke
Bu bölüm topary sebit boýunça toplaýar. Girne etraby üçin ol Girne zeýtun baglary, ýerli we endemik agaçlar we ösümlikler we haýwanat dünýäsi sahypalaryna, şeýle hem Girnede görmeli ýerler sahypasyna salgylanýar. Güzelyurt we Lefke sebiti üçin ol sitrus baglaryna we Güzelyurt hem-de Lefkede görmeli ýerlere salgylanýar.
Her kartoçka şol sahypanyň öz çeşmeli tekstinden alnan, çeşmesi sözlemde atlandyrylan bir sözlemi berýär. Kartoçkadaky salgy şol çeşmä eltýär, sahypanyň ýoly bolsa kartoçkada çap edilýär. Kartoçkalar täze fakt aýtmaýar, ýygym we ýer kartoçkalary bolsa jikme-jiklikleri saklaýan sahypalara salgylanmalardyr.
1 / 8
Sözlük: zeýtun we agaç adalgalary (TR / EN)
Aşakdaky her adalga öz kartoçkasynda atlandyrylan dogan sahypadaky çeşme bilen görünýär. Ýazylyşlar çeşmelere görä tapawutlanýar, şonuň üçin her kartoçka özi salgylanýan çeşmäniň ulanýan görnüşini berýär; ylmy ad diňe dogan sahypa ony çeşme bilen aýdýan ýerinde görkezilýär.
Her kartoçkadaky salgy dogan sahypanyň özüne däl, eýsem dogan sahypada ulanylan çeşmä eltýär.
1 / 7
Sözlük: ekin, önüm we aşhana adalgalary (TR / EN)
Bu kartoçkalar harnup, sitrus, ýygym we nahar sahypalarynda atlandyrylan gök önümleri, miweleri, ýaşyl otlary we önümleri öz içine alýar. Iki çeşmäniň dürli ýazýan ady iki ýazylyşda görkezilýär.
Türk adynyň salgylanylan çeşmä däl-de, dogan sahypanyň öz belligine esaslanýan ýerinde kartoçka muny aýdýar.
1 / 10
Sözlük: ýabany ösümlik, ýaşaýyş ýeri we haýwan adalgalary (TR / EN)
Tebigat, nahar we ýygym sahypalary ýabany ösümlikler we haýwanlar üçin ýerli ýa-da türk atlaryny hem ulanýar. Bu ýerde diňe dogan sahypada atlandyrylan çeşmesi bolanlar sanalýar we iňlis hem-de türk atlary çeşmäniň berşi ýaly berilýär.
Çeşmeler Gufi-ni we Kipr siklamenini demirgazyga däl-de, Kipr adasyna endemik diýip beýan edýär.
1 / 8
Bu topar nähili çeşmelendirilýär
Zeýtun sahypasynyň bellikleri boýunça, DKTR Oba hojalyk gözleg institutynyň web sahypasy (tae.gov.ct.tr) barlanan wagty okalmady, şonuň üçin ol ýerde ministrligiň hiç bir sahypasy getirilmeýär. Harnup sahypasy Statistika instituty web sahypasynyň (istatistik.gov.ct.tr) awtomatiki elýeterliligi petekleýändigini, şonuň üçin onuň baha statistikasynyň Kipr türk söwda palatasy tarapyndan ýerleşdirilen nusgalar hökmünde okalandygyny belleýär. Şonuň üçin bu atlas iki resmi saýty hem getirmeýär; häzirki sanlar üçin sitrus sahypasy okyjylary Oba hojalygy we tebigy gaznalar ministrligine we Statistika institutyna ugrukdyrýar.
Bütin ada boýunça we DKTR-a degişli beýanlar dogan sahypalarda aýratyn saklanýar. Ada Yerlisi we Girne zeýtun barlaglary, Güzelyurt we Lefke sitrus sanlary, Kıbrıs Harnup Pekmezi-niň hasaba alnyşy we babutsa saýlama taslamasy DKTR-a degişlidir. Zeýtunyň taryhy (Şenoğlu, 2025), harnupyň ýerli statusy (Kipr Respublikasynyň Tokaýlar departamenti), alyç (Plants of the World Online), Halkara zeýtun geňeşiniň derejeleri we "island-wide" (bütin ada boýunça) diýip bellenen her ýygym ýazgysy Kipr barada ýa-da umumy kesgitlemeler barada aýdýar. Cyprus Mail tarapyndan habar berlen 2023-nji ýylyň iýun aýyndaky harnup kanuny we DKTR Habarlar ofisiniň habar beren "Sotira kolokası-bullezi" hasaba alnyşy Kipr Respublikasy tarapyndan dolandyrylýan sebite degişlidir. Açylan çeşmeler harnup pekmezi hasaba alnyşynyň başga ýerde ykrar edilýändigini ýa-da edilmeýändigini aýtmaýar.
Bu toparda hiç zat agronomiki, hukuk ýa-da maýa goýum maslahaty däldir. Gözleg hasyllary, ýag mukdary we ýygym aýlary atlandyrylan barlaglaryň we adamlaryň ölçegleri ýa-da beýanlarydyr, islendik zeýtun bagy, sitrus bagy ýa-da ýer böleginiň çaklamalary däldir, sahypalar baha, gymmatlyk ýa-da girdeji barada hiç hili beýanat bermeýär. Bu atlas täze faktiki talap ýa-da täze çeşme goşmaýar: her kartoçka dogan sahypada eýýäm görkezilen beýany we çeşmäni gaýtalaýar.
Amaly bellikler
- Ýazylyşlar çeşmelere görä tapawutlanýar (harnup, harnıp ýa-da keçiboynuzu; kolokas, kolakas ýa-da gölevez; molehiya ýa-da molohiya; gollandro ýa-da golyandro; çakıstes ýa-da çakısdez). Her sözlük kartoçkasy özi salgylanýan çeşmäniň ulanýan görnüşini berýär.
- Ylmy atlar diňe dogan sahypa ony çeşme bilen aýdýan ýerinde görkezilýär. Loquat we nar üçin bu ýerde ylmy ad ýok, Malta eriği türk ady bolsa ekinler sahypasynyň öz belligine esaslanýar.
- Dogan sahypalar dürli ýyllaryň we usullaryň sanlaryna (meselem, 2011-2012 we 2016-njy ýyllardaky gözleg synaglaryna we 2017-nji ýyldaky statistikalara) daýanýar we olar göni deňeşdirilip bilinmeýär.
- Ýerli we endemik agaçlar sahypasynyň hem-de Karpaz ösümlikleri sahypasynyň kartoçkalary her biri şol sahypada atlandyrylan çeşmeden bir sözlemi sitata edýär; bu iki sahypanyň galan bölegi bu ýerde jemlenmeýär.
- Sözlük önümleri däl-de, atlary düşündirýär. Ol näme satylýandygy, nirede satylýandygy ýa-da haýsy bahadadygy barada hiç hili beýanat bermeýär we agronomiki, hukuk ýa-da maýa goýum maslahaty däldir.
Köp berilýän soraglar
Ada Yerlisi zeýtuny näme?
Karanfiloğlu we kärdeşleri (2025) ony ýerli zeýtun genotipi, Yerli Zeytin ýa-da Kıbrıs Zeytini diýlip hem atlandyrylýan, DKTR boýunça giňden ösdürilýän görnüş hökmünde beýan edýärler. Olaryň makala sahypasy ony Türkiýäniň Milli Sort Sanawynda 26.04.2024 senesi bilen 1662 belgi hökmünde berýär. Ölçegler üçin zeýtun sahypasyna serediň.
Çakıstes ýa-da çakısdez näme?
Visit North Cyprus (sahypa 2026-njy ýylyň 28-nji oktýabrynda okaldy) olary aýratyn daşlar bilen eliň kömegi bilen ezilen, ýuwulan, duzly suwa ýatyrylan we kişniş tohumlary, sarymsak, zeýtun ýagy hem-de limon bilen hödürlenýän ýaşyl zeýtun hökmünde beýan edýär. Onuň teksti adyny Çakısdez diýip ýazýar; Hürriyet (2017) Çakıstes, Yemek.com (2014) bolsa çakıstez ýazýar.
Demirgazyk Kipride zeýtun ýygymy haçan başlanýar?
Visit North Cyprus (sahypa 2026-njy ýylyň 28-nji oktýabrynda okaldy) zeýtun ýygymynyň adatça oktýabrda başlanýandygyny aýdýar. Karanfiloğlu we kärdeşleri (2025) 2011-2012-nji ýyllardaky öwreniş ýyllarynda Ada Yerlisi-niň ýaşyl ýetişmesiniň oktýabryň başynda ýa-da ortasynda, gara ýetişmesiniň bolsa noýabryň üçünji hepdesinde bolandygyny hasaba aldylar. Ýygym sahypasy beýleki ekinleri görkezýär.
Demirgazyk Kipride sitrus nirede ösdürilýär?
Çimen we kärdeşleri (2019) DKTR-da sitrus ösdürmegiň Güzelyurt we Lefke sebitlerinde jemlenendigini aýdýarlar. 2017-nji ýyldaky ministrlik statistikasyna salgylanýan Lefke Ýewropa uniwersitetiniň sahypasy ikisiniň bilelikde sitrus önümçiliginiň 98%-den gowragyny düzýändigini aýdýar.
Harnup pekmezi näme we ol Demirgazyk Kipride hasaba alnanmy?
Visit North Cyprus (Pekmez sahypasy, 2026-njy ýylyň 28-nji oktýabrynda okaldy) gara harnup gabyklarynyň poroşok edilip üwelýändigini, suwda gaýnadylýandygyny we gara melassa çenli goýulýança gaýnadylýandygyny aýdýar. DKTR Habarlar ofisi (2016-njy ýylyň 8-nji awgusty) "Kıbrıs Harnup Pekmezi" adynyň DKTR-da 2016-njy ýylyň 6-njy awgustyndan güýje girýän mahreç hökmünde hasaba alnandygyny habar berýär. Çeşmeler muňa başga ýerde ykrar edilýändigini ýa-da edilmeýändigini aýtmaýar.
Harnup Kipre ýerlimi?
Kipr Respublikasynyň Tokaýlar departamenti Ceratonia siliqua-ny The flora of the forests of Cyprus (P.I.O. 158/2008) neşirinde ýerli (N) diýip sanaýar. Visit North Cyprus (sahypa 2026-njy ýylyň 28-nji oktýabrynda okaldy) onuň adada milady 1-nji asyrdan bäri ösdürilýändigini aýdýar. Açylan çeşmeleriň hiç biri harnupy endemik diýip atlandyrmaýar.
Kolokas, kolakas ýa-da gölevez näme?
Visit North Cyprus (sahypa 2026-njy ýylyň 28-nji oktýabrynda okaldy) kolokasy Colocasia esculenta diýip kesgitleýär, kraxmally kök düwüni üçin ösdürilýän we kartoşka ýaly bişirilýän ösümlik. Yemek.com (2014) ony kolakas ýa-da gölevez diýip atlandyrýar, Aylin Öney Tan-yň 2014-nji ýyldaky sözlügi bolsa onuň taro diýlip hem tanalýandygyny goşýar. Visit North Cyprus gabygynyň we köküniň bişirilýänçä zäherlidigini aýdýar.
Babutsa näme?
Aylin Öney Tan-yň 2014-nji ýyldaky sözlügi babutsa-ny kaktus miwesi diýip kesgitleýär, Politis (2026-njy ýylyň 19-njy awgusty) bolsa tikenli injiri (prickly pear) papoutsosyko diýip atlandyrýar. BRTK (2023-nji ýylyň 7-nji awgusty) 14 görnüşi, olaryň ikisi tikensiz, hasaba almagy maksat edinýän DKTR Oba hojalyk gözleg instituty taslamasyny habar berdi; onuň aýtmagyna görä, bu proses 2-3 ýyl alyp biler.
Çeşmeler
- Karanfiloğlu we başg. (2025), Ada Yerlisi, Mustafa Kemal Uniwersitetiniň Oba hojalyk ylymlary žurnaly
- Çimen we başg. (2019), Güzelyurt Oba hojalyk gözleg bekedinde sitrus
- DKTR Habarlar ofisi: Kıbrıs Harnup Pekmezi hasaba alyndy (2016-njy ýylyň 8-nji awgusty)
- Girne şäher häkimligi: Zeytin Festivali
- Visit North Cyprus: Chakistes
- Hohenheim uniwersiteti (2019): Kipriň ösümlik örtügine syn
- Buse Karaer (2022), Gündogar Ortaýer deňzi uniwersitetiniň gastronomiýa dissertasiýasy
- Şenoğlu (2025), Kipriň zeýtun taryhy, Kıbrıs žurnaly
- Karanfiloğlu, Mete we Çetin (2017), 47 zeýtun görnüşi, Ege uniwersitetiniň Oba hojalyk fakultetiniň žurnaly
- Hürriyet (2017): Gastronomi cenneti Kıbrıs
- Visit North Cyprus: Carob trees
- Visit North Cyprus: Kolokas
- Visit North Cyprus: Molohiya
- Gregoriou (1995), Kipriň ownuk miwe ekinleri baradaky CIHEAM bölümi
- Hadjipieri (2020), loquat, Kipr Tehnologiýa uniwersitetiniň dissertasiýa ýazgysy
- Kipr Nahar we Iýmitlenme muzeýi: Nar
- Aylin Öney Tan, Yemek ve Gezmek, Cumhuriyet (2014)
- Lefke Ýewropa uniwersitetiniň sitrus baradaky sahypasy (2017-nji ýyldaky ministrlik statistikasyna salgylanýar)
- İstiklal (2023-nji ýylyň 2-nji fewraly): DKTR-da sitrus
- Plants of the World Online (Kew): Crataegus azarolus
- Hohenheim uniwersiteti (2019): Beşparmak daglary
- Kipr Daşky gurşaw barlaglary we bilim merkezi (2017): Kipr siklameni
- Kıbrıs Postası (2019): ÇEKOVA-nyň Gufi baradaky beýanaty
- Yemek.com (2014-nji ýylyň 19-njy noýabry): Kıbrıslıların bildiği lezzetler
- Politis (2026-njy ýylyň 19-njy awgusty): Prickly pear, Cyprus' thorny summer favourite
- BRTK (2023-nji ýylyň 7-nji awgusty): Babutsa on the road to registration
- Kıbrıs Manşet (2016-njy ýylyň 5-nji awgusty): Kıbrıs harnup pekmezi tescillendi
- Karadağ we Aylanç, Millî Folklor 126 (2020): Kıbrıs Türk Halk Kültüründe Harnup ve Kullanım Alanları
- Visit North Cyprus: Pekmez
- Cyprus Mail (2024-nji ýylyň 13-nji awgusty): Love them or loathe them, carobs making a comeback
- Kipr Respublikasynyň Tokaýlar departamenti: The flora of the forests of Cyprus (P.I.O. 158/2008)
- Plants of the World Online: Crataegus monogyna
- Plants of the World Online: Crataegus × sinaica
- FreshPlaza: Northern Cyprus' citrus sector expanding (2017-nji ýylyň 20-nji sentýabry)
- One Earth / UNEP-WCMC: Cyprus Mediterranean Forests ecoregion (2020)
- Türk Wikipediýasy: Maki (ikinji derejeli)
- Türk Wikipediýasy: Menengiç (ikinji derejeli)
- Gündem Kıbrıs: 'Gufi' hakkında bilinmesi gerekenler (Taşkent Doğa Parkı, 2024-nji ýylyň 25-nji maýy, 2025-nji ýylyň 4-nji aprelinde täzelendi)
- DKTR Döwlet meýilnamalaşdyryş guramasy, Sarp ediş bahalary indeksi neşiri, 2012-nji ýylyň 6-njy noýabry (KTTO tarapyndan ýerleşdirilen nusga)
- DKTR Statistika instituty, Sarp ediş bahalary indeksi neşiri, 2020-nji ýylyň 6-njy aprely (KTTO tarapyndan ýerleşdirilen nusga)
- DKTR Statistika instituty, Sarp ediş bahalary indeksi neşiri, 2020-nji ýylyň 2-nji oktýabry (KTTO tarapyndan ýerleşdirilen nusga)
- Halkara zeýtun geňeşi: Zeýtun ýagy
- Karpaz SEPA dolandyryş meýilnamasy (2010), Daşky gurşawy goramak departamenti (türk dilinde)
- Güzelyurt şäher häkimligi: Güzelyurt
- Hohenheim uniwersiteti, Botanika instituty: Kipriň sosnalary (seminar, 2019-njy ýylyň ýanwary)
- Gadymy Ýadygärlikler we Muzeýler Departamenti: Soli
- Visit North Cyprus: Kyrenia Harbour
- Karanfiloğlu we başg. (2025): Ada Yerlisi zeýtuny, doly tekst (DergiPark)
- NORTHEA gollanmasy: Demirgazyk Kipride oba hojalyk ýerleri we meýdanlar
Demirgazyk Kipr barada soragyňyz barmy?
Etraplar, myhmanhanalar ýa-da emläk barada şahsy söhbetdeşlik üçin NORTHEA-ga ýazyň.