Demirgazyk Kipr barada · Tebigat
Demirgazyk Kipriň ösümlikleri we haýwanlary
2026-njy ýylyň 23-nji oktýabryna görä, gözden geçirilen çeşmeler Demirgazyk Kipri makiýa gyrymsylyklary, açyk pes gyrymsylyklar, Girne (Beşparmak) dag gerişinde sosna we kiparis tokaýlary hem-de Karpaz ýarym adasynda çäge depeleri we kenarýaka lagunalar garyndysy hökmünde beýan edýär. Türk dilinde maki diýilýän makiýa gyrymsylyklardan we kiçi agaçlardan ybarat Ortaýer deňzi ösümlik örtügidir. Bu sahypa uniwersitet, gorag we ensiklopedik çeşmeleriň demirgazyk üçin ýa-da bütin Kipr üçin habar berýän ösümliklerini, güllerini we haýwanlaryny sanaýar, şeýle hem haýsy çeşmeleriň bir görnüşi demirgazykda ýerleşdirýändigini görkezýär.
2026-njy ýylyň 23-nji oktýabrynda tekstde atlandyrylan we aşakda sanalan çeşmelere görä barlandy. Taraplaryň garaýyşlary şol taraplara degişli edilýär.
Makiýa we Demirgazyk Kipriň ösümlik zolaklary
Hohenheim uniwersitetiniň Botanika instituty (seminar slaýdlary, 2019-njy ýylyň ýanwary) makiýany esasan gyrymsylyklardan we kiçi agaçlardan ybarat, takmynan 3-5 metrden ýokary ösmeýän ösümlik örtügi hökmünde beýan edýär; grek ýertudana agajy (Arbutus andrachne), Styrax officinalis we pisse (Pistacia) görnüşleri onuň adaty agzalary hasaplanýar. Türk dilindäki Wikipedia makini Ortaýer deňzi howasynyň sebitlerindäki, adatça 1-2 metr beýiklikdäki, tokaýyň kesilmegi, ýakylmagy we mal otlatmagy netijesinde bozulan ýerlerde emele gelýän gyrymsylyk hökmünde kesgitleýär.
Demirgazyk üçin şol bir Hohenheim materialy Girne (Beşparmak) dag gerişiniň has gurak günorta tarapynyň esasan makiýa ýa-da frigana bilen örtülendigini, has çygly demirgazyk tarapynyň bolsa ýangyndan ýa-da arassalamakdan soň makiýa derejesine çenli bozulýan has giň tokaýlyklara eýedigini aýdýar. One Earth ekoregion profili (UNEP-WCMC awtorlary, 2020) zeýtun, harnup we finikiýa arçasyndan ybarat garig we makiýany Kipriň gurak pes ýerlerinde ýerleşdirýär.
Hohenheim şeýle hem Mesaoria düzlüginiň häzirki wagtda esasan zeýtun, harnup ýa-da sitrus terraslary bilen gyralarynda ekin meýdany hökmünde ulanylýandygyny, çäge kenarlaryny we çäge depelerinden, kenarýaka lagunalardan hem-de Posidonia ýataklaryndan ybarat Karpaz ýarym adasyny sanaýar. Otlama dowam eden ýerlerinde tokaý makiýa derejesine çenli, soňra bolsa takmynan ýarym metr beýiklikdäki kiçi gyrymsylyklardan we otlardan ybarat örtük bolan frigana derejesine çenli bozulyp biler.
Krzysztof Ziarnek, Kenraiz · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Ýaşaýyş meýdany
Maki (makiýa)
Hohenheim (2019): esasan gyrymsylyklardan we kiçi agaçlardan ybarat, takmynan 3-5 metre çenli ösümlik örtügi; Kipriň daglarynyň aşaky böleklerinde duş gelýär; tebigy ýagdaýda ýa-da otlamadan soň emele gelip biler.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Krzysztof Ziarnek, Kenraiz · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Ýaşaýyş meýdany
Garig we frigana (phrygana)
Türk dilindäki Wikipedia garigi hek daşly toprakda has seýrek görnüş hökmünde beýan edýär. Hohenheim (2019) takmynan ýarym metr beýiklikdäki, Sarcopoterium spinosum we Cistus görnüşleri ýaly kiçi gyrymsylyklary we otlary bolan örtük üçin frigana adyny ulanýar.
Çeşme: tr.wikipedia.org
Chneophytou at Greek Wikipedia · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons Ýaşaýyş meýdany
Girne dag gerişiniň sosna we kiparis tokaýy (Kızılçam ormanı)
Hohenheim (2019): Türk sosnasy Beşparmak tokaýlarynyň şu günki esasy agajydyr, Ortaýer deňzi kiparisi ikinji iň köp duş gelýän agaçdyr; Palestina emeninden we Aleppo emeninden ybarat emen tokaýlary demirgazyk eňňitlerini takmynan 500 ýyl öň çenli örtüpdi.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Chris06 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Ýaşaýyş meýdany
Karpaz kenarýaka we çäge depesi ösümlikleri
Şekerciler we Ketenoğlu (Phytocoenologia, 2019) Karpaz ýarym adasyndaky köpýyllyk çäge depesi ösümliklerini, ýarym durnukly çäge depelerindäki friganany, gaýa ösümliklerini we kenarýaka makiýasyny beýan edýär hem-de oba hojalygyna, syýahatçylyga we şäher giňelişine garşy gözegçilik etmegi maslahat berýär.
Çeşme: avesis.ankara.edu.tr
Ad Meskens · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Ýaşaýyş meýdany
Beşparmak dag gerişiniň batgalyklary
Hohenheim (2019) Beşparmak dag gerişi boýunça 35 batgalygyň bardygyny, olaryň diňe 6-synyň tebigy gelip çykyşlydygyny habar berýär we olary ösümlik hem-de haýwan ýaşaýşy üçin ýaşaýyş meýdany hökmünde beýan edýär.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
1 / 5
Agaçlar we gyrymsylyklar
Hohenheim (2019) Türk sosnasyny, Pinus brutia-ny, Beşparmak tokaýlarynyň esasy agajy hökmünde atlandyrýar. Ol adanyň dürli ýerlerinde ýaýrandyr, pes ýerlerden takmynan 1 300 metre çenli ösýär, gurak hek daşly toprakda 12-25 metre ýetýär we mart aýyndan maý aýyna çenli gülleýär. One Earth profili (2020) esasy sosna üçin Kalabriýa sosnasy adyny ulanýar we Ortaýer deňzi kiparisiniň esasan Girne dag gerişinde ösýändigini aýdýar.
Hohenheim Beşparmak tokaýlarynyň we makiýasynyň ýoldaş gyrymsylyklaryny we kiçi agaçlaryny sanaýar: grek ýertudana agajy (Arbutus andrachne), terpentin agajy (menengiç), Styrax officinalis, azarol we Rhamnus alaternus. Calicotome villosa-nyň tokaýyň kesilmegi ýa-da ýangyn sebäpli açylan topraklarda ösýändigini goşýar. Şekerciler we Ketenoğlu (2019) Karpaz ýarym adasyndaky arça makiýa jemgyýetini beýan edýär. Saint Hilarion we Buffavento ýaly ýerler Demirgazyk Kipriň galalary sahypasynda beýan edilýär.
Zeynel Cebeci · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Agaç
Kızılçam, Türk çamı (Türk sosnasy, Pinus brutia)
Hohenheim (2019): hemişe ýaşyl, Beşparmak tokaýlarynyň esasy agaç görnüşi, takmynan 1 300 m beýiklige çenli duş gelýär, gurak hek daşly toprakda 12-25 m beýiklikde, mart aýyndan maý aýyna çenli gülleýär. Türk dilindäki Wikipedia Kızılçam we Türk çamı atlaryny berýär.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Chneophytou · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons Agaç
Akdeniz servisi (Ortaýer deňzi kiparisi, Cupressus sempervirens)
Hohenheim (2019): Beşparmak tokaýlarynda ikinji iň köp duş gelýän agaç, gurak ýerlerde we esasan günorta eňňitlerinde, hek daşda 20-30 m beýiklikde, mart aýyndan aprel aýyna çenli gülleýär.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Krzysztof Ziarnek, Kenraiz · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Agaç
Keçiboynuzu, harnup (karob, Ceratonia siliqua)
One Earth (2020) harnupy Kipriň gurak pes ýerleriniň makiýa gyrymsylyk görnüşleriniň hataryna goşýar. Hohenheim (2019) Mesaoria düzlüginiň gyralarynda harnup terraslaryny belleýär.
Çeşme: oneearth.org
Anna Anichkova · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons Agaç
Ýewropa zeýtuny
One Earth (2020) Ýewropa zeýtunyny Kipriň gurak pes ýerleriniň makiýa gyrymsylygynda harnup we finikiýa arçasy bilen bilelikde atlandyrýar. Hohenheim (2019) Mesaoria düzlüginiň gyralarynda zeýtun terraslaryny agzaýar.
Çeşme: oneearth.org
Krzysztof Ziarnek, Kenraiz · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Gyrymsylyk
Finikiýa arçasy
One Earth (2020) finikiýa arçasyny Kipriň pes ýerlerindäki makiýanyň hataryna goşýar. Şekerciler we Ketenoğlu (2019) Karpaz ýarym adasynda arçaly makiýa jemgyýetini beýan edýär.
Çeşme: oneearth.org
Krzysztof Ziarnek, Kenraiz · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Agaç
Palestina emeni we Aleppo emeni (Quercus coccifera subsp. calliprinos, Quercus infectoria subsp. veneris)
Hohenheim (2019): bu emenler Beşparmak dag gerişiniň demirgazyk eňňitlerini takmynan 500 ýyl öň çenli örtüpdi; ynsan ulanyşy we ýangynlar olary azaltdy, Demirgazyk Kiprde diňe kiçi toparlar galdy.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Zeynel Cebeci · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Agaç
Grek ýertudana agajy (Arbutus andrachne)
Hohenheim (2019): Beşparmak tokaýlarynyň we makiýasynyň hemişe ýaşyl ýoldaş görnüşi, 3-5 m beýiklikde, hek az topraklary makul görýär, ýazda ak ýa-da sarymtyl ýaşyl güllere eýe.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
איתן פרמן · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons Gyrymsylyk
Menengiç (terpentin agajy, Pistacia terebinthus)
Hohenheim (2019): seýrek tokaýlaryň we makiýanyň aşaky gatlagynda ösýän, 2-6 m beýiklikdäki ysly hemişe ýaşyl gyrymsylyk ýa-da kiçi agaç; aprel aýyndan iýun aýyna çenli gülleýär. Türk dilindäki Wikipedia menengiç adyny türk ady hökmünde berýär.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Kevin Thiele from Perth, Australia · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons Gyrymsylyk
Rhamnus alaternus
Hohenheim (2019): tokaýlarda hek daşly toprakda 1-4 m beýiklikdäki hemişe ýaşyl gyrymsylyk; Kiprdäki ähli ösümlikleriň dört bölekli gülleriniň we iki bölekli miweleriniň bardygyny aýdýar.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
1 / 9
Ýabany güller we orhideýalar
Hohenheim (2019) Ornithogalum divergens, Allium neapolitanum we Ranunculus asiaticus ösümliklerini Beşparmak friganasynyň ýazky ösümlikleri hökmünde sanaýar. Üçüsiniň hem düzlüklerde we has beýik sebitlerde duş gelýändigini aýdýar. Şeýle hem ekilen ýa-da ekilmedik ýerlerde içi boş sapakly asfodeli we ýangyndan soň çalt ýaýraýan Cistaceae maşgalasynyň gyrymsylygy bolan Cistus salviifolius-y atlandyrýar.
Orhideýalar Karpaz ýarym adasy üçin agzalýar: Hohenheim prezentasiýasyndaky dolandyryş meýilnamasynyň gysgaça mazmuny Ophrys kotschyi-ni Karpaz gorag sebitindäki Kipre mahsus 22 ösümlik görnüşiniň hataryna goşýar. Çägeli kenarlarda şol bir uniwersitet Eryngium maritimum, Medicago marina, Cakile maritima we Pancratium maritimum ösümliklerini adaty ösümlikler hökmünde sanaýar. Möwsümleýin howa baradaky maglumat howa we pasyllar sahypasynda berilýär.
SuperJew · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons Gül
Ranunculus asiaticus
Hohenheim (2019) Ranunculaceae maşgalasyndan bolan Ranunculus asiaticus-y ýazda Beşparmak friganasyna köplenç degişli ösümlikleriň hataryna goşýar we onuň düzlüklerde hem, has beýik sebitlerde hem duş gelip biljekdigini aýdýar.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Krzysztof Ziarnek, Kenraiz · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Gül
Ornithogalum divergens
Hohenheim (2019) Asparagaceae maşgalasyndan bolan bu ösümligi ýazda Beşparmak friganasyna köplenç degişli ösümlikleriň hataryna goşýar we onuň düzlüklerde hem, has beýik sebitlerde hem duş gelip biljekdigini aýdýar.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Krzysztof Ziarnek, Kenraiz · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Gül
Allium neapolitanum
Hohenheim (2019) Amaryllidaceae maşgalasyndan bolan bu ýabany sogany ýazda Beşparmak friganasyna köplenç degişli ösümlikleriň hataryna goşýar we onuň düzlüklerde hem, has beýik sebitlerde hem duş gelip biljekdigini aýdýar.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Hans Hillewaert · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons Gül
Içi boş sapakly asfodel (Asphodelus fistulosus)
Hohenheim (2019): 70 sm-e çenli ösýän bir ýyllyk ýa-da gysga ömürli köpýyllyk ösümlik, adatça ekilen ýa-da ekilmedik ýerlerde duş gelýär we Beşparmak dag gerişiniň frigana ösümlikleriniň hataryna goşulýar.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Alvesgaspar · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons Gyrymsylyk
Adaçayı yapraklı laden, salvia cistus (şalfeý ýaprakly ladan, Cistus salviifolius)
Hohenheim (2019): salvia cistus diýlip atlandyrylýan, Cistaceae maşgalasyndan ysly gyrymsylyk, aýratyn-da ýangyndan soň çalt ýaýraýar. Türk dilindäki Wikipedia türk adyny adaçayı yapraklı laden diýip we Ortaýer deňzi ýaýraýyş sebitini berýär.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
User:Xemenendura · CC BY-SA 2.1 es · Wikimedia Commons Gyrymsylyk
Calicotome villosa
Hohenheim (2019): 3 m-e çenli ösýän tikenli gyrymsylyk ýa-da kiçi agaç, adatça tokaýyň kesilmegi ýa-da tokaý ýangynlary netijesinde açylan kislotaly topraklarda ösýär we Beşparmak dag gerişiniň frigana ösümlikleriniň hataryna goşulýar.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Chneophytou. Original uploader was Chneophytou at el.wikipedia · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons Gül
Ophrys kotschyi (orhideýa)
Hohenheim (2019), Karpaz dolandyryş meýilnamalaryna salgylanyp: Karpaz gorag sebitindäki Kipre mahsus 22 ösümlik görnüşiniň biri, Ýaşaýyş ýerleri direktiwasynyň II goşundysynda sanalan ýeke-täk görnüş we ada üçin seýrek bäş görnüşiň biri, "Gowşak" (Vulnerable) diýlip bahalandyrylýar.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
ToprakM · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Ösümlik
Çägeli kenar ösümlikleri (Eryngium maritimum, Medicago marina, Cakile maritima, Pancratium maritimum)
Hohenheim (2019) bu dört ösümligi Kipriň çägeli kenarynyň adaty ösümlikleri hökmünde görkezýär. Türk dilindäki Wikipedia Pancratium maritimum üçin kum zambağı adyny berýär; ol awgust aýyndan oktýabr aýyna çenli gülleýär.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
1 / 8
Kipre mahsus ösümlikler
Endemik diýmek Kiprde duş gelýän we başga hiç ýerde duş gelmeýän diýmekdir; aşakdaky çeşmeler ösümlikleri bütin adada ýerleşdirýär, bu ýerde getirilen ýazgylar esasan Girne dag gerişinden gelýär. Gücel we Yıldız (Ýakyn Gündogar uniwersiteti, Yakın Doğu Üniversitesi; Pakistan Journal of Botany, 2008) Kipr üçin 121 endemik görnüşi görkezýär, olaryň 19-synyň Demirgazyk Kipre mahsusdygyny Meikle we Viney-e salgylanyp beýan edýär. Hohenheim (2019) ada üçin başga san, takmynan 142 berýär we sanlar bir ýyldan däl.
Hohenheim (2019) Beşparmak dag gerişinde Arabis cypria, Delphinium caseyi we Brassica hilarionis ösümliklerini atlandyrýar. Gücel we Yıldız (2008) dag gerişinden on sany goşmaça endemik taksonyň ýaşaýyş meýdanynyň bozulmagy, tokaý ýangynlary we daş çykarmak sebäpli howp astyndadygyny beýan edýär. Kipr siklameni Kipr Daşky gurşawy öwrenmek we bilim merkezi (2017) tarapyndan Akamasdan we Troodosdan Pentadaktylosa çenli duş gelýän görnüş hökmünde seredilýär.
Ziegler175 · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons Gül
Kıbrıs siklameni (Kipr siklameni, Cyclamen cyprium)
CYCERE (2017): Kipriň üç siklamen görnüşiniň arasynda ada mahsus ýeke-tägi, Akamasdan we Troodosdan Pentadaktylosa çenli 50-1 100 m aralygynda duş gelýär. Cyclamen Society ýabany gülleme wagtyny sentýabrdan ýanwara çenli berýär.
Çeşme: kykpee.org
Krzysztof Ziarnek, Kenraiz · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Ösümlik
Brassica hilarionis
Hohenheim (2019): hek daşly gaýaly eňňitlerdäki tüýsüz köpýyllyk ösümlik, berk goralýar, günbatar Beşparmak daglaryna mahsus diýlip beýan edilýär we 400-850 m aralygyndaky gaýa ýüzlerinde ösýär.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Krzysztof Ziarnek, Kenraiz · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Ösümlik
Sideritis cypria
Gücel we Yıldız (2008) ony Alevkayası, Buffavento galasy we Saint Hilarion galasy ýanynda 700-850 m aralygyndaky gaýaly ýerlerde ýygnady we ony ýaşaýyş meýdanynyň bozulmagy sebäpli howp astynda bolan taksonlaryň hataryna goşýar.
Çeşme: pakbs.org
Aliosha Bielenberg · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Gül
Kipr lälesi we Loh hionodoksasy (Loch's glory-of-the-snow)
One Earth (2020) ikisini hem Cyclamen cyprium bilen bilelikde Kipr ekoregionynyň endemik florasy hökmünde atlandyrýar. Çeşme olaryň demirgazykda duş gelýändigini ýa-da gelmeýändigini aýtmaýar.
Çeşme: oneearth.org
1 / 9
Süýdemdiriji haýwanlar, süýrenijiler we mör-möjekler
Benda we kärdeşleri (Milli muzeý, Praga, we Ýakyn Gündogar uniwersiteti; Lynx, 2018) esasan 2018-nji ýylda alnyp barlan meýdan işlerinden Demirgazyk Kipriň 21 ýarasa görnüşiniň iň azyndan 451 ýazgysyny habar berýär. Olar adanyň bir şübheli görnüşden başga doly belli ýarasa faunasynyň demirgazykda resminamalaşdyrylandygyny hem-de Müsür miwe ýarasalarynyň ýatak ýerleriniň 2000-nji ýyllaryň ortalaryndakydan kiçidigini aýdýar. Karpazyň gezip ýören eşekleri maşgala bilen gezelenç sahypasynda beýan edilýär.
Girne daglarynda beýan edilen Kipr tikenli syçanynyň şol ýerde bir populýasiýasy bar. Ýylanlar üçin Animal Biology žurnalyndaky 2009-njy ýyldaky bir gözleg (Göçmen we kärdeşleri) Kipriň demirgazygyndan on bir görnüşe degişli 66 nusgany barlady. Hohenheim (2019) Karpaz gorag sebitindäki iki endemik kebelegi sanaýar. Açylan çeşmeler Girne dag gerişinden Kipr gamçy ýylanyny habar bermeýär.
Türk kipr metbugaty Kipriň gürzesi üçin Gufi adyny ulanýar. Kıbrıs Postası (2019-njy ýylyň 15-nji maýy) Daşky gurşawy goramak gaznasynyň (ÇEKOVA) dosenti Dr. Nazım Kaşot-yň sözlerini getirýär; ol onuň Demirgazyk Kiprde duş gelýändigini, adamlar üçin howply bolup biljek hasaplanýan üç zäherli ýylan görnüşiniň ýekeje görnüşidigini we ýylanlary öldürmegiň kanun bozulmasydygyny aýdýar. Gündem Kıbrıs (2024) Taşkent tebigat seýilgähiniň beýanatyna salgylanyp, Kipr gürzesini, Macrovipera lebetina lebetina-ny, adada endemik kiçi görnüş hökmünde beýan edýär. Iňlis dilindäki Wikipedia grek sözünden, ýagny ker manysyndaky sözden gelip çykan kufi adyny umumy at hökmünde sanaýar.
Çeşmeler gürzäniň ýaýraýşyny dürli masştabda beýan edýär. Wikipedia Kipr kiçi görnüşini ýönekeý Kipr diýip görkezýär. 2018-nji ýyldaky bir makala (Jestrzemski we Kuzyakova, Journal of Venomous Animals and Toxins) nominatiw kiçi görnüşiň diňe Kiprde duş gelýändigini we Respublikanyň Paphos etrabyndaky Polis Chrysochous ýanynda barlandygyny aýdýar. Turkish Journal of Parasitology-daky 2006-njy ýyldaky bir ýagdaý hasabaty (Göçmen we kärdeşleri) Kipriň demirgazygynda ýygnalan nusgany beýan edýär. Cyprus Mail (2025-nji ýylyň 26-njy apreli) adada sekiz ýylan görnüşiniň bardygyny, üçüsiniň zäherlidigini habar berýär.
Kipr muflony Demirgazyga däl-de, Kipr adasyna mahsus diýlip beýan edilýär. Iňlis dilindäki Wikipedia ony Paphos etrabynyň daglarynda ýerleşdirýär we 1997-nji ýylda takmynan 1 200 haýwanyň sanalandygyny habar berýär. Gündem Kıbrıs (2025-nji ýylyň 3-nji apreli) Cyprus Mail-a salgylanyp, takmynan 3 000 çaklamasyny berýär we muny köpeltmek maksatnamalarynyň netijesi hasaplaýar. Wikipedia Ovis gmelini üçin diňe Kipr üçin däl, görnüş derejesinde "Howp astyna düşmäge ýakyn" (Near Threatened) IUCN bahasyny (Michel we Ghoddousi, 2020) berýär we 2019-njy ýylyň noýabryndan bäri CITES I goşundysynda sanalýandygyny belleýär. Yenidüzen (2015) we Kıbrıs Postası (2022) demirgazykda wagtal-wagtal haýwanlaryň bardygyny habar berýär.
מינוזיג - MinoZig · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Süýdemdiriji
Demirgazyk Kipriň ýarasalary (21 görnüş, şol sanda Rousettus aegyptiacus)
Benda we başgalar (2018): demirgazykdan 21 ýarasa görnüşiniň iň azyndan 451 ýazgysy, Rousettus aegyptiacus 26 ýerde ýazga alyndy we koloniýalar 2000-nji ýyllaryň ortalaryndakydan kiçi.
Çeşme: publikace.nm.cz
WoodsAndrew · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Süýdemdiriji
Kıbrıs muflonu (Kipr muflony, Ovis gmelini ophion; grek kipr ady agrino)
Iňlis dilindäki Wikipedia ony Kipre mahsus diýip atlandyrýar we agrino adyny berýär. Türk kipr metbugaty (Yenidüzen, 2015; Kıbrıs Postası, 2022) Yeşilırmak we Lefke ýanynda ýeke-ýeke haýwanlary habar berýär, Gündem Kıbrıs (2025) bolsa muflonlary Troodos daglarynda we Paphos ýanynda ýerleşdirýär.
Çeşme: yeniduzen.com
Charles J. Sharp · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Süýreniji
Kipre mahsus kelpeler (Laudakia cypriaca, Phoenicolacerta troodica)
Svana we başgalar (Ecologia Balkanica, 2025) Kiprde on bir kelpe görnüşini, olaryň ikisiniň endemik görnüş, dördüniň endemik kiçi görnüş bolandygyny ýazga alýar. Okalan tekst bu iki görnüşi aýratyn demirgazykda ýerleşdirmeýär.
Çeşme: eb.bio.uni-plovdiv.bg
purperlibel · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Mör-möjek
Kipr çemenlik goňur kebelegi (Maniola cypricola) we Paphos gök kebelegi (Glaucopsyche paphos)
Hohenheim (2019), dolandyryş meýilnamalaryna salgylanyp: ikisi hem Karpaz ýarym adasynyň ujuny öz içine alýan Karpaz gorag sebitiniň faunasyndaky endemik kebelekler hökmünde sanalýar.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Musa geçit · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons Süýreniji
Gufi (küt burunlu engerek; Kipr küt burunly gürzesi, Macrovipera lebetina lebetina; kufi diýlip hem ýazylýar)
Türk kipr metbugaty Kipr gürzesi üçin Gufi adyny ulanýar. Kıbrıs Postası (2019) gazetinde sözleri getirilen Çekova wekili onuň Demirgazyk Kiprde duş gelýändigini we ýylanlaryň kanun bilen goralýandygyny aýdýar. Taşkent tebigat seýilgähi ony Kipr adasyna mahsus kiçi görnüş diýip atlandyrýar.
Çeşme: kibrispostasi.com
1 / 8
Guşlar
BirdLife Cyprus diňe Kiprde höwürtgeleýän üç guş görnüşini sanaýar: Kipr daşçakany (Oenanthe cypriaca), Kipr çöpçüsi (Sylvia melanothorax) we Kipr kiçi baýguşy; şeýle hem esasan Troodos tokaýlarynda duş gelýän endemik kiçi görnüşler. Hohenheim prezentasiýasy (2019) Kipr daşçakanynyň we Kipr çöpçüsiniň Karpaz gorag sebitinde möhüm höwürtge koloniýalaryny, şeýle hem Odüen çaýkasynyň, kekilli garabagryň Ortaýer deňzi kiçi görnüşiniň, gökgarganyň we maskaly almadaragyň höwürtge koloniýalaryny habar berýär.
Kipriň ýabany tebigaty barada Wikipedia makalasy adany Afrika, Ýewropa we günbatar Aziýa arasyndaky göçüş ýollarynda ýerleşýän diýip beýan edýär we 380-den gowrak ýazga alnan görnüşi berýär. Hohenheim ÝB goşundylarynda sanalan käbir görnüşleriň ýazda we güýzde Karpaz sebitinden geçýändigini goşýar.
Hobbyfotowiki Camera location35° 03′ 22″ N, 32° 20′ 42.96″ E View this and other · CC0 · Wikimedia Commons Guş
Kipr daşçakany (Oenanthe cypriaca)
BirdLife Cyprus ony diňe Kiprde höwürtgeleýän guş hökmünde sanaýar. Hohenheim (2019) onuň Karpaz gorag sebitinde möhüm höwürtge koloniýalaryny habar berýär; ol prezentasiýanyň atlandyrýan iki endemik guşunyň biri.
Çeşme: birdlifecyprus.org
Jan Ebr & Ivana Ebrová · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons Guş
Kipr çöpçüsi (Sylvia melanothorax)
BirdLife Cyprus ony diňe Kiprde höwürtgeleýän guş hökmünde sanaýar. Hohenheim (2019) onuň Karpaz gorag sebitinde möhüm höwürtge koloniýalaryny habar berýär; ol prezentasiýanyň atlandyrýan iki endemik guşunyň biri.
Çeşme: birdlifecyprus.org
Julien Renoult · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons Guş
Kipr kiçi baýguşy
BirdLife Cyprus ony diňe Kiprde höwürtgeleýän üç guş görnüşiniň hataryna goşýar. Okalan sahypa onuň adanyň nirede duş gelýändigini aýtmaýar, şonuň üçin demirgazyk barada hiç hili tassyklama berilmeýär.
Çeşme: birdlifecyprus.org
Andreas Trepte · CC BY-SA 2.5 · Wikimedia Commons Guş
Odüen çaýkasy (Larus audouinii)
Hohenheim (2019), Karpaz dolandyryş meýilnamalaryna salgylanyp, Karpaz gorag sebitinde Odüen çaýkasynyň höwürtge koloniýalaryny sanaýar; prezentasiýa şol sebit üçin birnäçe deňiz we aýdymçy guşlarynyň koloniýalaryny atlandyrýar.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Bouke ten Cate · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons Guş
Maskaly almadarak we gökgarga (Lanius nubicus, Coracias garrulus)
Hohenheim (2019), Karpaz dolandyryş meýilnamalaryna salgylanyp, Karpaz gorag sebitinde iki görnüşiň hem höwürtge koloniýalaryny, kekilli garabagryň Phalacrocorax aristotelis desmarestii kiçi görnüşi we Odüen çaýkasy bilen bilelikde sanaýar.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
1 / 5
Deňiz we kenarýaka ýaşaýşy
Hohenheim (2019), Karpaz dolandyryş meýilnamalaryna salgylanyp, ýaşyl pyşbagalaryň we uly kelleli pyşbagalaryň Karpaz gorag sebitindäki dokuz plýažda höwürtgeleýändigini we monah tülenleriniň (Monachus monachus) şol ýerde yzygiderli ýaşaýandygyny aýdýar. Ol kenarýaka lagunalary, Posidonia ýataklaryny we arça bilen kenarýaka çäge depelerini şol sebitde 17 ýaşaýyş meýdany görnüşiniň arasynda ÝB Ýaşaýyş ýerleri direktiwasynyň üç ileri tutulýan ýaşaýyş meýdany hökmünde sanaýar.
Pyşbaga möwsümi we goralýan kenarýaka plýažlar we kenarýaka sahypasynda berilýär. Kenarýaka zolaklary we etraplar etraplar sahypasynda sebitleýin beýan edilýär, bu sanawlar umumy galýar, sebäbi okalan çeşmeler plýažma-plýaž görnüş ýazgylaryny bermeýär.
Savvas Michaelides · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Deňiz
İribaş deniz kaplumbağası (uly kelleli deňiz pyşbagasy, Caretta caretta)
Hohenheim (2019) ony Karpaz gorag sebitinde höwürtgeleýän hökmünde sanaýar; şol ýerde goraýyş taslamasy ýerli toparlary, uniwersitet gözleglerini we plýažlara gözegçilik edýän meýletinçileri öz içine alýar. Türk dilindäki Wikipedia İribaş deniz kaplumbağası adyny berýär.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Charles J. Sharp · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Deňiz
Ýaşyl pyşbaga (Chelonia mydas)
Hohenheim (2019) ony uly kelleli pyşbaga bilen bilelikde Karpaz gorag sebitindäki dokuz plýažda höwürtgeleýän hökmünde sanaýar we ikisini hem goraýyş taslamasyna girizilen, ýitip gitmek howpy örän ýokary görnüşler hökmünde beýan edýär.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Marinko Babić · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Deňiz
Ortaýer deňzi monah tüleni (Monachus monachus)
Hohenheim (2019), dolandyryş meýilnamalaryna salgylanyp, Karpaz gorag sebitinde yzygiderli ýaşaýan monah tülenlerini sanaýar. Wikipedia IUCN ýagdaýyny 2023-nji ýylda "Ýitip gitmek howpy astynda" (Endangered) derejesinden täzelenen "Gowşak" (Vulnerable) diýip berýär. Okalan sahypa demirgazykda tülenleriň nirede görünýändigini aýtmaýar.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Frédéric Ducarme · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Ýaşaýyş meýdany
Posidonia ýataklary
Hohenheim (2019) Posidonia ýataklaryny Karpaz gorag sebitinde ýazga alnan Ýaşaýyş ýerleri direktiwasynyň üç ileri tutulýan ýaşaýyş meýdanynyň biri hökmünde atlandyrýar; beýleki ikisi kenarýaka lagunalary we arça bilen kenarýaka çäge depeleridir.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
1 / 4
Goralýan sebitler we jogapkärli syýahat
Hohenheim (2019) çarçuwany jemleýär: 9 486 gektar Karpaz milli seýilgähiniň çäkleri 2004-nji ýylda kesgitlenipdi, ýöne prezentasiýa hukuk esasynyň ýeterlik däldigini we sebitiň milli seýilgäh hökmünde seredilmeýändigini aýdýar. Karpaz gorag sebiti ýarym adanyň ujuny öz içine alýar we Tatlısu hem-de Günorta Karpaz bilen bilelikde üç Aýratyn daşky gurşaw gorag sebitiiň biridir.
Şol bir prezentasiýa demirgazykda ýedi mümkin bolan Natura 2000 ýeriniň bardygyny, Natura 2000 ÝB ýurtlary bilen çäklenýänçä olaryň bellenip bilinmejekdigini hem-de Beşparmak daglarynyň içinde resmi gorag sebitleriniň ýokdugyny aýdýar. Gücel we Yıldız (2008) Saint Hilarion bilen Yayla dagynyň arasyndaky sebiti ýörite gorag sebiti hökmünde teklip edýär. Islendik sebitiň häzirki ýagdaýyny jogapkär edara bilen barlaň.
Michal Klajban · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Goralýan sebit
Karpaz gorag sebiti (SEPA Karpaz)
Hohenheim (2019): üç Aýratyn daşky gurşaw gorag sebitiiň biri, 19 230 ga (9 645 gury ýer we 9 485 deňiz), ýarym adanyň ujuny öz içine alýar we meýilleşdirilen Karpaz milli seýilgähini goşýar.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Seksen iki yüz kırk beş · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Goralýan sebit
Karpaz milli seýilgähi (meýilleşdirilen)
Hohenheim (2019): çäkler 2004-nji ýylda 9 486 ga üstünde kesgitlendi, Tebigy we Arheologik ýer hem-de Gadymy Carpasia ýeri goşuldy; prezentasiýa sebitiň milli seýilgäh hökmünde seredilmeýändigini aýdýar.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Michal Klajban · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons Goralýan sebit
Tatlısu we Günorta Karpaz goralýan sebitleri
Hohenheim (2019): Karpaz bilen bilelikde bular Karpaz ýarym adasyndaky üç Aýratyn daşky gurşaw gorag sebitidir; üçüsi hem Karpaz kararnamasyna garamazdan oba hojalygy ýa-da syýahatçylyk tarapyndan täsir edilýär diýlip beýan edilýär.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Atak at English Wikipedia · Public domain · Wikimedia Commons Goralýan sebit
Beşparmak (Girne) dag gerişi
Hohenheim (2019): dag gerişiniň diýen ýaly hemmesi mümkin bolan Natura 2000 sebitidir, ýöne prezentasiýa häzirki wagtda Beşparmak daglarynda resmi gorag sebitleriniň ýokdugyny aýdýar.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
Amanda Slater from Coventry, West Midlands, UK · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons Ýaşaýyş meýdany
Karpaz deňiz pyşbagalaryny goraýyş taslamasy
Hohenheim (2019) plýažlara gözegçilik edýän, höwürtgeleri belgileýän we ýapýan hem-de pyşbaga çagalarynyň çykýan möwsüminde plýažlary petikleýän meýletinçiler tarapyndan göni goragy, şeýle hem gözegçilik programmasyny we ýaşaýjylar hem-de syýahatçylar üçin bilim işlerini beýan edýär.
Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de
1 / 5
Amaly bellikler
- Hohenheim Botanika instituty çeşmeleri dolandyryş meýilnamalaryna we floralara salgylanýan 2019-njy ýylyň ýanwaryndaky talyp seminar prezentasiýalarydyr; goraýyş ýagdaýlary şondan bäri üýtgän bolmagy mümkin.
- Endemik sanlary çeşmä we senä görä tapawutlanýar: Kipr üçin 121 (Gücel we Yıldız, 2008), takmynan 142 (Hohenheim, 2019) we takmynan 128 (Wikipedia, senesiz); bu sahypa olaryň hiç birini häzirki diýip getirmeýär.
- Makiýanyň beýikligi tapawutlanýar: Hohenheim (2019) takmynan 3-5 metr görkezýär, Türk dilindäki Wikipedia bolsa adatça 1-2 metr.
- Türk atlary diňe açylan çeşmeleriň (Türk dilindäki Wikipedia, FAO AGROVOC) berýän ýerinde görkezilýär; köp görnüşiň şol çeşmelerde türk ady ýok.
- One Earth profili (2020) esasy sosnany Kalabriýa sosnasy diýip atlandyrýar, Hohenheim (2019) bolsa Pinus brutia-ny Türk sosnasy diýip atlandyrýar.
- Çeşmeler Gufi (Kipr gürzesi) we Kipr muflony Demirgazyga däl-de, Kipr adasyna mahsus diýip beýan edýär.
- Demirgazykda Gufi: ÇEKOVA (2019) onuň etraplary atlandyrman Demirgazyk Kiprde duş gelýändigini aýdýar; 2006-njy ýyldaky bir ýagdaý hasabaty Kipriň demirgazygynda ýygnalan nusgany beýan edýär.
- Muflon: çeşmeler ony esasan Troodos we Paphos sebitinde ýerleşdirýär; demirgazykda wagtal-wagtal ýeke-ýeke haýwanlar habar berilýär (Yeşilırmak 2015, Lefke 2022).
- Goraýyş söz düzümi çeşmeler arasynda tapawutlanýar: ÇEKOVA (2019) ýylanlaryň Demirgazyk Kiprde kanun bilen goralýandygyny aýdýar; 2018-nji ýyldaky bir makala gürzäniň Kiprde hukuk taýdan goralmaýandygyny aýdýar.
- Ýylan görnüşleriniň sanlary territoriýa baglydyr (Cyprus Mail: adada sekiz; ÇEKOVA: Demirgazyk Kipr üçin edebiýata görä dokuz we ýazgylara görä alty).
- Muflonyň ylmy ady bir çeşmede Ovis orientalis ophion, beýlekilerde Ovis gmelini ophion hökmünde ýazylýar.
Köp berilýän soraglar
Demirgazyk Kipriň ösümlik örtügi nähili (KKTC'de bitki örtüsü nedir)?
Çeşmeler mozaikany beýan edýär: aşaky eňňitlerde we gurak pes ýerlerde makiýa we pes gyrymsylyklar, Girne dag gerişinde Türk sosnasy we Ortaýer deňzi kiparisi tokaýlary, Mesaoria düzlüginde ekin meýdanlary, Karpaz ýarym adasynda çäge depeleri we lagunalar. Esasy çeşmeler Hohenheim (2019) we One Earth (2020).
Makiýa (maki) näme?
Türk dilinde maki diýilýän makiýa gyrymsylyklardan we kiçi agaçlardan ybarat Ortaýer deňzi gyrymsylygydyr. Hohenheim (2019) beýiklik üçin takmynan 3-5 metr, Türk dilindäki Wikipedia 1-2 metr berýär. Hohenheim onuň tebigy ýagdaýda ýa-da otlamadan soň emele gelip biljekdigini aýdýar, Türk dilindäki Wikipedia bolsa ony bozulan tokaýdan emele gelýän diýip beýan edýär.
Haýsy ösümlikler Kipre mahsus?
Çeşmeler Kipr siklamenini, Kipr lälesini, Arabis cypria, Delphinium caseyi, Brassica hilarionis we Pimpinella cypria-ny, başgalaryň arasynda, atlandyrýar; soňky dördüniň Girne dag gerişinde ýazgylary bar. Gücel we Yıldız (2008) Kipr üçin 121 endemik görnüşi sanaýar, olaryň 19-sy demirgazyk bilen çäklenýär.
Demirgazyk Kiprde haýsy haýwanlar ýaşaýar?
Çeşmeler 21 ýarasa görnüşini, Girne daglarynda Kipr tikenli syçanyny, Karpaz ýarym adasynda Kipr daşçakanynyň we Kipr çöpçüsiniň koloniýalaryny, dokuz plýažda höwürtgeleýän ýaşyl we uly kelleli pyşbagalary, yzygiderli ýaşaýan monah tülenlerini we Karpaz gorag sebitinde iki endemik kebelegi ýazga alýar.
Demirgazyk Kiprde ýabany güller haçan gülleýär?
Çeşmeler gülleme wagtlaryny diňe käbir görnüşler üçin berýär. Hohenheim (2019) Ornithogalum divergens, Allium neapolitanum we Ranunculus asiaticus ösümliklerini Girne dag gerişiniň ýazky ösümlikleri hökmünde sanaýar, Cyclamen Society bolsa ýabany Kipr siklameni üçin sentýabrdan ýanwara çenli berýär. Okalan çeşmeleriň hiç biri doly gülleme kalendaryny bermeýär.
Demirgazyk Kiprde ýylanlar barmy?
Animal Biology žurnalyndaky 2009-njy ýyldaky bir gözleg Kipriň demirgazygyndan on bir görnüşe degişli 66 ýylany barlady; üçüsi gürze maşgalasyna degişlidi. Çekova-nyň Nazım Kaşot-y (Yenidüzen, 2019) Demirgazyk Kiprde edebiýata görä dokuz, ýazgylara görä alty ýylan görnüşiniň, üçüsiniň zäherlidigini we adamlar üçin diňe Gufiniň howply bolup biljek hasaplanýandygyny aýdýar.
Karpaz milli seýilgähi nirede?
Svana we başgalar (2025) Karpasia ýarym adasyny adanyň demirgazyk-gündogarynda ýerleşdirýär, Hohenheim (2019) bolsa Karpaz gorag sebitiniň onuň ujuny öz içine alýandygyny aýdýar. 9 486 gektar seýilgäh çäkleri 2004-nji ýylda kesgitlenipdi, ýöne prezentasiýa sebitiň milli seýilgäh hökmünde seredilmeýändigini aýdýar. [etraplar](/areas) sahypasyna serediň.
Gufi ýylany näme?
Kıbrıs Postası we Gündem Kıbrıs-a görä, Gufi Kipr gürzesiniň, Macrovipera lebetina lebetina-nyň, türk kipr adydyr. Taşkent tebigat seýilgähi ony Kipr adasyna mahsus kiçi görnüş diýip atlandyrýar. Çekova onuň Demirgazyk Kiprde adamlar üçin howply bolup biljek hasaplanýan ýeke-täk ýylandygyny we ýylanlaryň kanun bilen goralýandygyny aýdýar.
Kipr muflony Demirgazyk Kiprde duş gelýärmi?
Çeşmeler ony Demirgazyga däl-de, Kipr adasyna mahsus diýip beýan edýär. Yenidüzen (2015) we Kıbrıs Postası (2022) Yeşilırmak we Lefke ýanynda wagtal-wagtal haýwanlary habar berýär, Türk dilindäki Wikipedia bolsa muflonlaryň esasan Troodos daglarynda ýaşaýandygyny we käwagt demirgazyga geçýändigini aýdýar. Gündem Kıbrıs (2025) olary Troodosda we Paphos ýanynda ýerleşdirýär.
Demirgazyk Kiprde zäherli ýylanlar barmy?
Çekova-nyň Nazım Kaşot-y (Yenidüzen, 2019) Demirgazyk Kiprdäki ýylan görnüşleriniň üçüsiniň zäherlidigini we adamlar üçin diňe Gufiniň howply bolup biljek hasaplanýandygyny aýdýar. Cyprus Mail (2025-nji ýylyň 26-njy apreli) adada sekiz ýylan görnüşiniň, olaryň üçüsiniň zäherlidigini habar berýär. Iki san dürli territoriýalara degişlidir we bu ýerde birleşdirilmeýär.
Çeşmeler
- Hohenheim uniwersitetiniň Botanika instituty: Kipr ösümlik örtügine syn (seminar, 2019-njy ýylyň ýanwary)
- Hohenheim uniwersitetiniň Botanika instituty: Beşparmak daglary (seminar, 2019-njy ýylyň ýanwary)
- Hohenheim uniwersitetiniň Botanika instituty: Demirgazyk Kiprde tebigaty goramak, Karpaz ýarym adasy (seminar, 2019-njy ýylyň ýanwary)
- One Earth / UNEP-WCMC: Kipr Ortaýer deňzi tokaýlary ekoregiony (2020)
- Gücel we Yıldız, Pakistan Journal of Botany 40(4), 2008: Demirgazyk Kipriň endemik görnüşleri
- Benda we başgalar, Lynx 49, 2018: Demirgazyk Kiprde ýarasalaryň ýaýraýşy
- Şekerciler we Ketenoğlu, Phytocoenologia 49(3), 2019: Karpaz ýarym adasynyň ösümlik örtügi
- CYCERE: Kipr siklameni, 2017-nji ýylyň dekabr aýynyň görnüşi
- Cyclamen Society: Cyclamen cyprium
- FAO AGROVOC: Cyclamen cyprium
- BirdLife Cyprus: Kipr guşlary
- Wikipedia: Wildlife of Cyprus (ikinji derejeli çeşme)
- Wikipedia: Cyprus spiny mouse (ikinji derejeli çeşme)
- Wikipedia: Cyprus mouflon (ikinji derejeli çeşme)
- Wikipedia: Mediterranean monk seal (ikinji derejeli çeşme)
- Wikipedia: Cyclamen cyprium (ikinji derejeli çeşme)
- Baier, Nicolaou we Rödder, Herpetological Journal 24(3), 2014: Kipr gamçy ýylany
- Göçmen we başgalar, Animal Biology 59(1), 2009: Demirgazyk Kipriň ýylanlary (annotasiýa sahypasy)
- Svana we başgalar, Ecologia Balkanica 17(1), 2025: Kipr kelpeleri
- Türk dilindäki Wikipedia: Maki (ikinji derejeli çeşme)
- Türk dilindäki Wikipedia: Kızılçam (ikinji derejeli çeşme)
- Türk dilindäki Wikipedia: Akdeniz servisi (ikinji derejeli çeşme)
- Türk dilindäki Wikipedia: Harnup (ikinji derejeli çeşme)
- Türk dilindäki Wikipedia: Menengiç (ikinji derejeli çeşme)
- Türk dilindäki Wikipedia: Cistus salviifolius (ikinji derejeli çeşme)
- Türk dilindäki Wikipedia: Pancratium maritimum (ikinji derejeli çeşme)
- Türk dilindäki Wikipedia: Caretta caretta (ikinji derejeli çeşme)
- Kıbrıs Postası: Çevre Koruma Vakfından 'yılan' açıklaması, Gufi (engerek) (2019-njy ýylyň 15-nji maýy)
- Yenidüzen: 'Gufi üstüne basmadıkça ısırmaz' (2019-njy ýylyň 15-nji maýy)
- Gündem Kıbrıs: 'Gufi' hakkında bilinmesi gerekenler (Taşkent Doğa Parkı, 2024-nji ýylyň 25-nji maýy, 2025-nji ýylyň 4-nji aprelinde täzelendi)
- Haber Kıbrıs: Kıbrıs'ta yılanlarla yaşam, Gufi'yi tanıyın (2025-nji ýylyň 26-njy iýuny)
- Wikipedia: Macrovipera lebetinus (ikinji derejeli çeşme)
- Jestrzemski we Kuzyakova (2018), Journal of Venomous Animals and Toxins: Kipr küt burunly gürzesi, morfometrik häsiýetler
- Göçmen we başgalar (2006), Turkish Journal of Parasitology: Macrovipera lebetina lebetina çakmagy
- Cyprus Mail: Gürze çakmagy sebäpli iki adam hassahana düşdi (2025-nji ýylyň 26-njy apreli)
- Wikipedia: Mouflon (ikinji derejeli çeşme)
- Türk dilindäki Wikipedia: Muflon (ikinji derejeli çeşme)
- Yenidüzen: Muflon Yeşilırmak'a kadar geldi (2015-nji ýylyň 20-nji fewraly)
- Kıbrıs Postası: Yolunu kaybeden muflon Taşkent Doğa Parkı yetkililerine teslim edildi (2022-nji ýylyň 24-nji dekabry)
- Gündem Kıbrıs: Kıbrıs'taki muflon sayısı üç bine ulaştı (2025-nji ýylyň 3-nji apreli)
- Cyprus Mail: Ýaşyllar itleriň muflonlary paralamagyndan soň çäre görmäge çagyrýar (2021-nji ýylyň 17-nji noýabry)
Demirgazyk Kipr barada soragyňyz barmy?
Etraplar, myhmanhanalar ýa-da emläk barada şahsy söhbetdeşlik üçin NORTHEA-ga ýazyň.