Gazimağusa we Warosha: çeşmeler näme diýýär

Warosha nämedir we nirede ýerleşýär

Cyprus Mail gazetine görä, Warosha Gazimağusanyň (Famagusta) orta asyrlardan galan galaly port şäheriniň döwrebap bölegidir; ol 1974-nji ýyldan öň plýažlardan we myhmanhanalardan ybarat syýahatçylyk merkezine öwrülipdi; gazet onuň myhmanlarynyň arasynda kino ýyldyzlaryny atlandyrýar. Türk dilindäki ady Maraş. Kiprdäki Birleşen Milletler Guramasynyň Parahatçylygy goraýjy güýji (UNFICYP) ony Gazimağusanyň golaýyndaky öňki kurort şäherçesi, häzirki wagtda türk harbylarynyň gözegçiliginde diýip beýan edýär we BMG-niň gözegçilik etmeýän ýerleriniň sanawyna goşýar. Köne galaly şäher, gadymy Salamis we 1570-71-nji ýyllardaky gabaw Salamis we Gazimağusa sahypasynda gozgalýar.

Cyprus Mail gazetine görä, Warosha-nyň grek kipr ýaşaýjylary 1974-nji ýylda gidipdirler, soň türk harbylary boş şäherçäni çit bilen gurşap alypdyr, bu bolsa ony onlarça ýyllap ýapyk saklapdyr. BMG-niň Baş sekretarynyň 2026-njy ýylyň 5-nji ýanwaryndaky hasabatynda UNFICYP-iň patrullarynyň bütin meýdana girmeginiň 1974-nji ýyldan bäri ep-esli çäklendirilen bolup galýandygy aýdylýar. 1571-nji ýyldan şu güne çenli wakalaryň has giň yzygiderliligi üçin taryh ýyl hasabatyna seret. Bu sahypa ilat ýa-da göçürilen adamlar barada san bermeýär, sebäbi bu ýerde ulanylan BMG tekstlerinde olar görkezilmeýär.

1974-nji ýyldan bäriki ýagdaýy: Howpsuzlyk Geňeşiniň 550 we 789 rezolýusiýalary näme diýýär

550-nji (1984) rezolýusiýa 1984-nji ýylyň 11-nji maýynda kabul edildi. Onuň tekstinde Geňeşiň "Warosha-nyň ýaşaýjylaryndan başga adamlar tarapyndan mesgen tutulmagy baradaky soňky haýbatlardan çuňňur alada galýandygy" aýdylýar. 5-nji paragrafda Geňeş "Warosha-nyň islendik böleginde ýaşaýjylaryndan başga adamlary mesgen tutmaga edilýän synanyşyklary ýol berilmeýän hasaplaýar we ol meýdanyň Birleşen Milletler Guramasynyň dolandyryşyna geçirilmegini talap edýär". Sitatalar resmi BMG ýazgysyndan alnan iňlisçe tekstiň terjimesidir; resmi sözlem BMG ýazgysyndadyr.

789-njy (1992) rezolýusiýa 1992-nji ýylyň 25-nji noýabrynda kabul edildi. 8-nji paragrafda Geňeş ähli gyzyklanýanlary ynamy ýokarlandyrýan çäreleriň sanawyna borçlanmaga çagyrdy. Şol sanawyň (c) bendi şeýle okalýar: "550-nji (1984) rezolýusiýany amala aşyrmak maksady bilen, Güýjüň häzirki wagtda gözegçilik edýän meýdany Warosha-ny hem öz içine alar ýaly giňeldilsin". Baş sekretar 2026-njy ýyldaky hasabatlarynda iki rezolýusiýany ýatladýar we BMG-niň Warosha baradaky garaýşynyň üýtgewsiz galýandygyny aýdýar (S/2026/9, 2026-njy ýylyň 5-nji ýanwary).

2020-nji ýylyň oktýabrynda bölekleýin açylyş

Hürriyet Daily News gazetine görä, 2020-nji ýylyň 6-njy oktýabrynda şol wagtky türk kipr tarapynyň premýer-ministri Ersin Tatar Ankarada Türkiýäniň Prezidenti Recep Tayyip Erdoğan bilen bilelikdäki metbugat konferensiýasynda Warosha kenarýakasynyň 8-nji oktýabryň ertirinden başlap köpçülige açyk boljakdygyny yglan etdi. Gazet Tatar-yň Warosha-ny syýasy jedelleriň üstündäki milli dawa diýip atlandyrandygyny we Erdoğan-yň Warosha-nyň türk kipr territoriýasydygyny hem-de Türkiýäniň şäheri doly açmaga kömek etmäge taýýardygyny aýdandygyny habar berýär. Bu yglan 11-nji oktýabrdaky türk kipr prezident saýlawyndan birnäçe gün öň edildi.

Al Jazeera 2020-nji ýylyň 7-nji oktýabrynda Kipr Respublikasynyň hökümet metbugat sekretary Kyriakos Kousios-yň bu ädimi "Ankarada döredilen saýlaw öňi hereket" diýip atlandyrandygyny we Ýewropa Bileleşiginiň daşary syýasat baştutany Josep Borrell-iň bileleşigiň "gaty alada galýandygyny" aýdandygyny habar berdi. Türk kipr tarapynda, şol bir habara görä, Kudret Özersay wezipesinden çekildi we onuň Halk partiýasy dolandyryjy koalisiýadan çykdy, şol wagtky lider Mustafa Akıncı bolsa bu karary saýlawlara goşulyşmak diýip häsiýetlendirdi.

Howpsuzlyk Geňeşi 2020-nji ýylyň 9-njy oktýabrynda ýygnandy; Security Council Report Kipr Respublikasynyň ýygnak talap edendigini aýdýar. Onuň başlygy S/PRST/2020/9 beýanatyny okady; ol "Warosha-nyň öňki BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň rezolýusiýalarynda kesgitlenen ýagdaýyny" ýene bir gezek tassyklady, "6-njy oktýabrda Ankarada Warosha kenarýakasyny açmak baradaky yglan bilen baglylykda çuňňur alada" bildirdi we "bu hereketiň yzyna gaýtarylmagyny we adadaky dartgynlygy ýokarlandyryp biljek ýeke taraplaýyn hereketlerden gaça durmagy" talap etdi.

2021-nji ýylyň iýuly: ikinji ädim we Geňeşiň beýanaty

Euronews we Al Jazeera habar bermegine görä, 2021-nji ýylyň 20-nji iýulynda türk kipr lideri Ersin Tatar çit bilen gurşalan meýdanyň bir bölegini harby gözegçilikden raýat gözegçiligine geçirjekdigini yglan etdi. Baş sekretaryň 2026-njy ýylyň 5-nji ýanwaryndaky hasabaty Warosha meýdanynyň 3,5 göterimine degişlidir; onuň üçin 2021-nji ýylyň iýulynda abatlamaga taýýarlyk üçin harby ýagdaýyň aýrylandygy yglan edilipdi. Euronews Kipr Respublikasynyň Prezidenti Nicos Anastasiades-iň bu ädimi "bikanun we kabul edilmeýän" diýip atlandyrandygyny sitirleýär.

2021-nji ýylyň 23-nji iýulynda Geňeş S/PRST/2021/13 beýanatyny çykardy. Ol "Türk we türk kipr ýolbaşçylarynyň 2021-nji ýylyň 20-nji iýulynda Kiprde Warosha-nyň çit bilen gurşalan böleginiň bir bölegini ýene-de açmak baradaky yglanyny ýazgarýar" we "bu hereketiň derrew yzyna gaýtarylmagyny we 2020-nji ýylyň oktýabryndan bäri Warosha-da edilen ähli ädimleriň yzyna gaýtarylmagyny" talap edýär. Ol şeýle hem Warosha-nyň islendik böleginde ýaşaýjylaryndan başga adamlary mesgen tutmaga edilýän islendik synanyşygyň ýol berilmeýändigini gaýtalaýar.

Türkiýäniň Daşary işler ministrligi 2021-nji ýylyň 23-nji iýulynda 260-njy metbugat beýanatyny çykardy. Anadolu Agency onuň Prezident beýanatyny ret edendigini, Maraş-yň "mesgen tutulmaga açylmandygyny" we degişli Howpsuzlyk Geňeşi rezolýusiýalarynyň "bozulmaýandygyny" aýdandygyny habar berýär. Anadolu şeýle hem türk kipr Daşary işler ministrliginiň Geňeşiň söz düzülişini "ýalňyşdyryjy" diýip atlandyrandygyny habar berýär. Bular şol ministrlikleriň garaýyşlarydyr; Geňeşiň beýanaty we Kipr Respublikasy tersine garaýyşda durýar.