Demirgazyk Kipriň guşlary, deňiz pyşbagalary we süýrenijileri

Endemik guşlar, göç we guşlary halkalamak

BirdLife Cyprus Kipri Ortaýer deňziniň üstünden geçýän esasy guş göç ýollarynyň biriniň ugrunda ýerleşýän, ýylda iki gezek Afrika bilen Ýewropanyň arasynda uçýan guşlar üçin aralyk duralga hökmünde beýan edýär. Migration Atlas-yň Demirgazyk Kiprde guşlary we tebigaty goramak jemgyýeti bolan KUŞKOR baradaky sahypasy adany Gündogar Ortaýer deňzi göç ýolunda ýerleşdirýär we onuň ýerli, köpelýän, geçip gidýän we gyşlaýan guş populýasiýalarynyň gowy öwrenilmändigini aýdýar.

Şol sahypa görä, KUŞKOR-yň wekilleri we britaniýaly halkalaýjylar 2001-nji ýylda Demirgazyk Kiprde guşlary halkalamak maksatnamasyny esaslandyrypdyrlar. Maksatnama Britaniýanyň Ornitologiýa gaznasynyň (British Trust for Ornithology) düzgünlerine eýerýär, 2015-nji ýylda EURING-e goşuldy we meýletinçiler bilen 132 görnüşe degişli 6 500-den gowrak guşy halkalady. BirdLife Cyprus Kipr daşçakanynyň martdan oktýabra çenli giňden duş gelýändigini we Efiopiýa, Sudan ýaly ýurtlarda gyşlaýandygyny, Kipr çöpçüleriniň köpüsiniň bolsa ýylboýy adada galýandygyny aýdýar.

Bu bölüm ösümlikler we haýwanat dünýäsi sahypasyndaky gysga guş sanawyna göç we gözegçilik baradaky jikme-jiklikleri goşýar. Çeşme tutuş ada barada aýdýan ýerinde tekstde şeýle bellenilýär; demirgazyk baradaky beýanlar diňe çeşmeleriň şol ýerde ýerleşdirýän zatlary bilen çäklenýär.

Demirgazykdaky Guşlar üçin möhüm sebitler we guşlara syn etmek üçin ýerler

2014-nji ýyldaky "Important Bird Areas of Cyprus" (Hellicar, Anastasi, Beton we Snape, BirdLife Cyprus) sanawy ÝB tarapyndan maliýeleşdirilen 2010-2011-nji ýyllardaky iki jemgyýetli taslamanyň çäginde KUŞKOR bilen bilelikde düzülipdir. Oňa Pentadaktilos (Girne ýa-da Beşparmak) daglary, Kormakitis we Karpasia ýarym adalary, Mesaoria düzlügi, Gazimağusa kölleri hem-de Nikosiýanyň golaýynda BMG-niň gözegçiligindäki bufer zolagynyň demirgazygyndaky Mia Milia lagym suwlaryny arassalaýyş howuzlary girýär. Bu ýerler üçin hasabatda Kipriň goşulyşmak baradaky şertnamasynyň 10-njy Protokolyna laýyklykda ÝB kanunçylygynyň togtadylandygy, şonuň üçin olary Aýratyn gorag sebiti (Special Protection Area) hökmünde bellemegiň häzirki wagtda mümkin däldigi bellenilýär.

Hasabat Girne dag gerişini talaplara laýyk gelýän görnüşlere baý sebit hökmünde beýan edýär; onda Kipr çöpçüsiniň köpelýän sany "islendik ýerdäki ýaly ýokary", Bonelli bürgüdi we laçyn (peregrine falcon) köpelýär, ary sary (honey buzzard), gara çaýkelle (black kite), açyk reňkli kerpe (pallid harrier), gyzyl aýakly itelgi (red-footed falcon) we Eleonora itelgisi ýaly köpelmeýän ýyrtyjy guşlar duş gelýär. Ol karýerleri esasy howp, bikanun aw etmegi we zäherli çemeleri bolsa ýyrtyjy guşlar üçin mümkin bolan howplar hökmünde atlandyrýar.

Sanawdan daşary, OSME Kukla batgalyk ýerlerinde KUŞKOR-yň guşlara syn etmek üçin gizlin syn jaýlaryny we gündogar kenardaky Silverbeach-iň şor batgalyklarynda gyzylgazlary (uly flamingo) habar berýär. Birdingplaces saýty Apostolos Andreas burnuny (Zafer Burnu) ýazda we güýzde göç nokady hökmünde beýan edýär. Kenara baryp bolýan ýerler plýažlar we kenarýaka sahypasynda beýan edilýär.

Deňiz pyşbagalarynyň höwürtgeleýän plýažlary we möwsümi

DKTR-nyň Daşky gurşawy goramak departamentiniň (Çevre Koruma Dairesi, 2024-nji ýylyň 9-njy dekabryndaky beýannama) maglumatyna görä, höwürtgeleýiş möwsümi maýdan oktýabra çenli dowam edýär. Pyşbagalar maýdan iýulyň ortalaryna çenli ýumurtga goýýar, bir höwürtgede ortaça takmynan 100 ýumurtga bolýar we pyşbaga çagalary takmynan iki aýlyk inkubasiýadan soň çykýar. Departament höwürtgeleýän plýažlaryň Daşky gurşaw kanuny bilen döredilen biologik dürlülik ulgamynyň çäginde ýerleşýändigini aýdýar we IUCN-iň Caretta caretta üçin "Gowşak" (Vulnerable), Chelonia mydas üçin "Ýitip gitmek howpy astynda" (Endangered) derejelerine salgylanýar.

Departament 2024-nji ýyl üçin Karpaz plýažlarynda 11-nji maý bilen 14-nji awgust aralygynda 1 834 höwürtgäni, olaryň 94,1 %-iniň ýaşyl pyşbaga höwürtgesidigini; Akdeniz we Alagadi plýažlarynda 1 585 höwürtgäni; Karşıyakada (Güzelyalı) 77 höwürtgäni; Gazimağusa aýlagynda bolsa uly kelleli pyşbaganyň 314 höwürtgesini habar berýär. Gözegçiligi Taşkent tebigat seýilgähi (Taşkent Doğa Parkı; Karşıyaka we Karpaz), SPOT (Akdeniz we Alagadi) hem-de Gündogar Ortaýer deňzi uniwersitetiniň (Doğu Akdeniz Üniversitesi) Suwasty ylmy-barlag merkezi (Gazimağusa aýlagy) alyp bardy.

Mongabay (2021-nji ýylyň marty) Pyşbagalary goramak jemgyýetiniň (SPOT) Ekseter uniwersitetiniň alymlary we departament bilen işleşýändigini habar berýär. Plýažlaryň özleri plýažlar we kenarýaka sahypasynda beýan edilýär.

Höwürtgeleýän plýažlardaky düzgünler we gelýänlerden näme haýyş edilýär

Daşky gurşawy goramak departamenti maýdan oktýabra çenli dowam edýän möwsümde pyşbagalaryň ulanýan plýažlary üçin düzgünleri sanaýar: deňizden 35 metr aralykda saýawan dikmeli däl we gazmaly däl; plýaždan görünýän çyralary ýapmaly; zatlary ýa-da zir-zibili galdyrmaly däl; kenardan 1 mil aralykda gaýyklaryň tizligi sagatda 5 milden geçmeli däl; plýaža motorly ulaglar bilen girmeli däl; gijelerine plýažda çyra bilen gezmeli däl; öý haýwanlaryny erkin goýbermeli däl; ot ýakmaly däl.

Mongabay (2021) gelýänleriň Alagadi plýažynda höwürtgeleriň gazylyp açylyşyny synlap bilýändigini we meýletinçileriň pyşbagalary biynjalyk etmezlik üçin el çyralaryny ulanmaýandygyny habar berýär. Ol balyk torlarynda gark bolmagy we plastik galyndylary howp hökmünde atlandyrýar. Deňizde tapylan ýaralanan pyşbagalar üçin departament Taşkent tebigat seýilgähiniň Dikeldiş merkezini (telefon 1190) we Meritta deňiz pyşbagalaryny dikeldiş merkezini atlandyrýar.

Kiprde hasaba alnan ýylanlar we olaryň zäherliligi

Kipr Respublikasynyň Tokaý departamentiniň Metbugat we maglumat edarasy tarapyndan çap edilen plakaty adanyň sekiz ýylanyny beýan edýär: dişlemesini "adamlar üçin örän howply" diýip atlandyrýan küt burunly gürze; "zäherli, ýöne örän howply däl" Montpelýe ýylany; "zäherli, ýöne adamlar üçin howply däl" pişik ýylany; we zäherli bolmadyk bäş görnüş. Baier, Sparrow we Wiedl-iň "The Amphibians and Reptiles of Cyprus" (2009) kitabynyň mazmunynda on bir ýylan görnüşi barada bölüm görkezilýär, olara Lewant kiçi ýylany, şahmat suwýylany we Dal gamçy ýylany goşulýar.

Demirgazyk üçin Göçmen we onuň kärdeşleri (North-Western Journal of Zoology, 2008) 2007-nji ýylda üç syýahatyň dowamynda Gönyeliden we Karpaz ýarym adasyndan Girne dag gerişindäki Selvili Tepä çenli ýerlerde tapylan dokuz ýylan görnüşini habar berýärler. Olar endemik Kipr gamçy ýylanynyň diňe günortadan bellidigini, Dal gamçy ýylanynyň we şahmat suwýylanynyň bolsa diňe demirgazykda duş gelýändigini ýazýarlar. Ýerli gufi ady ösümlikler we haýwanat dünýäsi sahypasynda düşündirilýär.

Gündem Kıbrıs tarapyndan sitirlenen Taşkent tebigat seýilgähi bu ýylanlaryň goralýandygyny we tebigatda duşan ýylany biynjalyk etmän daşlaşmagyň ýeterlikdigini aýdýar. Öýleriň golaýyndaky ýylan üçin ol adamlardan ony gözden salmazlygy we 1190 Ýabany tebigata goldaw telefonyna jaň etmegi haýyş edýär.

BSGG-niň görkezmesine görä ýylan dişlände ilkinji kömek

Bu bölüm Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň (BSGG) ýylan dişlände ilkinji kömek baradaky görkezmesini başga sözler bilen beýan edýär we lukmançylyk kömeginiň ornuny tutmaýar. BSGG ýokary hilli zähere garşy serumlaryň (antiwenomlaryň) iň netijeli bejergi bolandygyny, şonuň üçin ileri tutulýan zadyň mümkin boldugyça çalt saglyk edarasyna ýetmekdigini aýdýar. Haber Kıbrıs (2025-nji ýylyň 26-njy iýuny) tarapyndan sitirlenen gyssagly lukmançylyk kömegi boýunça hünärmen Dr Öykü Bakalım Akdöner iň ýakyn saglyk edarasyna gitmegi ýa-da 112-ä jaň etmegi maslahat berýär.

BSGG-niň ilkinji kömek görkezmesinde dişlemäniň bolan ýerinden daşlaşmak, adamy köşeşdirmek, dişlenen bölekden gysýan zatlary aýyrmak, adamy doly hereketsiz saklamak, aýagyny ýa-da elini şina bilen berkitmek we ony saglyk edarasyna eltmek aýdylýar. Onda hiç haçan berk arterial turniket (gysyjy bag) ulanmaly däldigi, ýarany kesmekden, sorup almakdan, "gara daşlardan", ösümlik dermanlaryndan we beýleki däp bolan ýa-da subut edilmedik usullardan gaça durmalydygy aýdylýar. Gündem Kıbrıs tarapyndan sitirlenen Taşkent tebigat seýilgähi Kipr gürzesi dişländen soň gijikdirmän iň ýakyn saglyk edarasyna gitmegi maslahat berýär.

Kelpeler, hameleon, gekkonlar we süýji suw pyşbagalary

Svana we onuň kärdeşleri (Ecologia Balkanica, 2025) Kiprde bäş maşgala degişli on bir kelpe görnüşini hasaba alýarlar. Olaryň ikisi endemik görnüşdir, ýagny Kipr gaýa agamasy (Laudakia cypriaca) we Troodos kelpesi (Phoenicolacerta troodica), dördüsi bolsa endemik kiçi görnüşdir; olar Şreýberiň saçakbarmakly kelpesiniň IUCN-iň Gyzyl sanawynda "Ýitip gitmek howpy astynda" diýip görkezilendigini belleýärler. Olaryň meýdan barlagy diňe Kipr Respublikasynyň netijeli gözegçiligindäki sebitleri öz içine aldy.

Demirgazyk üçin Göçmen we onuň kärdeşleri (2008) 2007-nji ýylda tapylan on bir kelpäni we üç pyşbagany habar berýärler. Olaryň tablisasynda Koçiniň gekkony, türk gekkony, agama, ýylangözli kelpe we zolakly skink öwrenilen ýerleriň köpüsinde duş gelýär, tekstde bolsa Balkan suw pyşbagasy Nikosiýadaky Asidere çaýynda ýerleşdirilýär. Olar Şneýderiň skingini Gönyelide we Çaýyrowada (Çayırova) görlen örän seýrek görnüş hökmünde beýan edýärler.