Girne zeýtun baglary: Zeytinlik, Karşıyaka, Lapta we dag gerşi

2016-njy ýyldaky meýdan barlagy: ol etrap barada näme aýdýar

Umumy zeýtun sahypasy bu barlagyň esasy sanlaryny (47 görnüş, ýag aralygy we miwe agramlary) eýýäm berýär; zeýtun baglary we zeýtun ýagy sahypasyna serediň. Bu bölüm makalanyň öz materialy we usuly barada aýdýanlaryny goşýar. Karanfiloğlunyň, Metäniň we Çetiniň (2017) pikiriçe, material sebitde tapylan zeýtun agajynyň tebigy görnüşleri boldy: oleaster (ýabany zeýtun), ýabanylaşan görnüşler (feral; ýabany bilen ekerançylyk agaçlarynyň çaknyşmalary) we kultiwar F1 görnüşleri (ekerançylyk sortlarynyň tebigy çaknyşmalary). Miwe nusgalary iň az 1 kg miwe berýän her agaçdan alyndy.

Awtorlar miwe agramynyň her genotipden 40 miwede ölçelendigini, täze miwäniň ýag mukdarynyň bolsa miwäniň bişiş indeksi 3–4 bolanda spektral abzal bilen okalandygyny aýdýarlar. Halkara Zeýtun Geňeşiniň synplaryny ulanyp, olar ýag mukdary pes 6, orta 5 we ýokary 4 genotipi habar berýärler hem-de 18%-den pes 32-siniň ýag üçin laýyk bolmajakdygyny aýdýarlar. Makalanyň tablisasy 18% ýa-da ondan ýokary 16 genotipi, orta synpda 6-ny we ondan pes 31-ni berýär; bu tekstdäki sanlardan birneme tapawutlanýar. Olar işi kiçi meýdanda ýerine ýetirilen iş hökmünde we sort bolmak mümkinçiligi bolan geljegi uly genotipleri kesgitleýän iş hökmünde beýan edýärler. Bular nusga alnan agaçlar boýunça barlag netijeleridir, haýsydyr bir bagyň hasyly barada beýanat däldir.

Zeytinlik we Girne zeýtun festiwaly

Girne şäher häkimliginiň festiwal sahypasyna görä, festiwal Zeytinlik obasynda zeýtun öndürmegi we ulanmagy höweslendirmek üçin hem-de eko-turizm çarçuwasynda Girneni we Zeytinligi tanytmak üçin geçirilýär. Oňa Halkara Karikatura Bäsleşigi, zeýtun önümlerini satýan stendler, halk tanslary we konsertler girýär; festiwal hasyl möwsümi bolan oktýabrda geçýär. Sahypa 14-nji festiwalyň ýyly hökmünde 2015-nji ýyly berýär. Şäher häkimliginiň 2016-njy ýyldaky metbugat konferensiýasy habarnamasy (15-nji festiwal, 2016-njy ýylyň 7–11-nji oktýabry) festiwal meýdany hökmünde Ali Nesim meýdançasyny atlandyrýar we häkim Nidai Güngördüniň Demirgazyk Kiprde gurluşyk döwründe zeýtun agaçlarynyň ýok edilendigini hem-de festiwal seminarlarynyň olary goramak barada habardarlygy ýokarlandyrýandygyny aýdanyny getirýär.

Soňky festiwallar şäher häkimliginiň öz habarnamalarynda görünýär: 23-nji festiwal 2024-nji ýylyň 2–6-njy oktýabry üçin yglan edildi (2024-nji ýylyň 26-njy sentýabryndaky habar), 2026-njy ýylyň 13-nji awgustynda bolsa şäher häkimligi 25-nji Girne Halkara Zeytinlik Zeýtun Festiwalyny Girne Arkın Group Fest26 çäginde 2026-njy ýylyň 30-njy sentýabryndan 4-nji oktýabryna çenli yglan etdi. BRTK 2025-nji ýylyň 2-nji oktýabrynda 24-nji festiwalyň öňki agşam Zeytinlik obasynyň meýdançasynda açylandygyny habar berdi. Girne şäher häkimliginden habar berýän Cyprus Scene 21-nji festiwalyň 2022-nji ýylyň 7–11-nji oktýabrynda geçendigini, açylyş dabarasynyň Zeytinlik obasynyň meýdançasynda (Zeytinlik Village Square) bolandygyny we zeýtun, zeýtun önümlerini, el işlerini we ýerli naharlary satýan takmynan 60 stendiň bolandygyny aýdýar. Bu sahypa üçin okalan çeşmeleriň hiç biri 25-nji festiwalyň nähili geçendigini habar bermeýär.

Cyprus Scene-de 14-nji festiwal (2015) barada ýazan Heidi Trautmann festiwaldan soň zeýtun zawodlarynyň enjamlaryny barlaýandygyny we köplenç nobata duran ösdürijilere açylýandygyny, ösdürijileriň bolsa oňa zeýtunlaryň kislotalylygy çäklendirmek üçin degirmene iň köp bilen iki gün içinde ýetmelidigini aýdandygyny habar berýär. Bu şahsy habar we ol habar berşi ýaly ýerli ynamdyr, tehniki düzgün däldir.

Zeýtun agaçlary we "Ýaşyl şäherden Ýaşyl adana" taslamasy

Girne şäher häkimliginden habar berýän Cyprus Scene-e görä, şäher häkimligi bilen Gaziantep Uly Şäher Häkimligi 2022-nji ýylyň iýunynda protokol gol çekdi, "Ýaşyl şäherden Ýaşyl adana" (From Green City to Green Island) taslamasynyň ilkinji nahallary 2022-nji ýylyň 8-nji oktýabrynda Zeytinlik obasynyň girelgesindäki, döwletiň şäher häkimligine sowgat beren ýer böleginde ekildi; Cyprus Scene onuň ululygyny 6 akr diýip berýär. Taslama nahal paýlamak, zeýtun baglaryny döretmek, aýallaryň iş bilen üpjünligini goldamak we ösdürmek boýunça okuw geçirmek hökmünde beýan edilýär; Gaziantepden oba hojalyk mehanizasiýasy goldawy bar.

Nahal sanlary habarlar arasynda tapawutlanýar: Cyprus Scene-iň festiwal habary 20,000, onuň 2022-nji ýylyň 5-nji oktýabryndaky maslahat (workshop) habary 50,000 diýýär, Haber7 bolsa taslamanyň 20,000 zeýtun agajyny öz içine alýandygyny, birinji tapgyrda 5,000 nahalyň bardygyny aýdýar. Maslahatda Cyprus Scene Girne häkimi Nidai Güngördüniň 1974-nji ýyldan soň Demirgazyk Kiprdäki zeýtun agaçlarynyň sanynyň, ol wagt 1.5 million bolanyny, "gurluşyk sebäpli häzirki wagtda takmynan 600,000-e çenli azalandygyny" (habaryň sözleri) aýdandygyny habar berýär. Oba hojalyk barlag institutyndan Hüseyin Karanfiloğlunyň 1.5 million zeýtunyň 600,000-e düşendigini, ol sitatada ýyl ýa-da sebäp görkezilmeýändigini hem-de ýabany zeýtunlaryň daglarda hem ösýändigini aýdandygy getirilýär. Bular metbugatda habar berlen beýanatlardyr; olar umumy zeýtun sahypasynda getirilen, ýyly belli bolmadyk resmi agaç sanyndan (547,329) tapawutlanýar.

Girne dag gerşindäki baglar we kenarýaka landşafty

Hohenheim Uniwersitetiniň 2019-njy ýylyň ýanwaryndaky Beşparmak seminary dag gerşiniň demirgazyk kenaryň diýen ýaly tutuşlygyna uzalýandygyny we ondan deňizden ini hiç haçan 5 km-den geçmeýän dar, basgançakly kenarýaka düzlügi bilen aýrylýandygyny aýdýar. Ol demirgazyk tarapda ýylda ortaça takmynan 500 mm, günorta tarapda bolsa takmynan 300 mm ýagyşy berýär we dag eteklerinde karst çeşmeleriniň bardygyny aýdýar. Onuň ýanaşyk ösümlik syn makalasy kenarýaka sebitiň köplenç hasylly we ekin meýdany hökmünde ulanylýandygyny goşýar. Açylyşy ýaly, iki faýlyň hiç biri Girne dag gerşiniň özünde zeýtun agaçlaryny atlandyrmaýar; ýeke-täk zeýtun agzalyşy (Mesaoria düzlüginiň gyralaryndaky basgançaklar) ösümlikler we haýwanat dünýäsi sahypasynda ýazylýar.

Visit North Cyprus harnubyň adatça garyşyk ekin ýerlerinde zeýtun bilen bilelikde ekilýändigini (umumy beýanat, Girne bilen baglanyşdyrylmaýar), Girne sebitiniň adadaky harnup gabyklarynyň çärýekden köpüsini ýygnandygyny we harnubyň Girne dag gerşinde gurak ýa-da daşly ýerden deňiz derejesinden 600 metre çenli ösýändigini aýdýar. Ol şeýle hem 1878-nji ýyldan öň Girne portundan kaikleriň (caiques) bugdaý, zeýtun, harnup we beýleki harytlary äkidip ýelken bilen ýüzýändigini aýdýar. Laptadaky kenarýaka ýoly barada Lapta kenarýaka ýöreýşi sahypasyna serediň.

Baglar we ýeriň ýagdaýy: NORTHEA gollanmasy näme aýdýar

Bu sahypa haýsydyr bir bagyň oba hojalyk ýeridigini, gurluşyk ýeridigini ýa-da goralýan ýerdigini aýtmaýar. NORTHEA-nyň 2026-njy ýylyň 22-nji oktýabryna senelenen oba hojalyk ýerleri we meýdanlar baradaky gollanmasy planyň gurluşyk çäginden daşynda, emirname başgaça kesgitlemese, 55/1989 belgili Meýilleşdiriş kanunynyň 11(5)(C) maddasynyň diňe oba hojalyk maksatly bölünişige ýol berýändigini hem-de 52/2008 belgili Kanunyň 4(1) maddasynyň oba hojalyk we tokaý ýerleriniň daşary ýurtly şahslara satylmagyny gadagan edýändigini aýdýar.

Şol bir gollanma Şäher meýilleşdiriş müdirliginiň güýjündäki planlary, olaryň arasynda Girne–Çatalköy we Alagadi ÖÇKB-ni, hem-de Girne ýaly sebitler üçin emirnameleri sanaýandygyny we belli bir meýdany haýsy gatlagyň öz içine alýandygynyň parsel-parsel barlagdygyny aýdýar. Ol haýsydyr bir parseldäki zeýtun agaçlary barada hiç hili beýanat bermeýär, bu sahypa hem bermeýär. Ýokarda agzalan şäher häkimliginiň nahal ýeri we festiwal meýdançalary haýsydyr bir parseliň ýagdaýynyň subutnamasy däldir.