Demirgazyk Kipriň dolandyryşy, etraplary we geçiş nokatlary

Konstitusiýa we döwlet edaralary

DKTR Habarlar ofisiniň (PIO) maglumatyna görä, DKTR konstitusiýasy 1985-nji ýylyň 5-nji maýynda umumyhalk referendumynda kabul edilen dünýewi respublikadyr we döwlet häkimiýetleriň bölünişigi esasynda kanun çykaryjy, ýerine ýetiriji we kazyýet şahalary tarapyndan dolandyrylýar. PIO DKTR kazyýetleriniň saýtynda çap edilen konstitusiýanyň iňlis dilindäki tekstine salgylanma berýär.

Şol tekste görä, Respublikanyň Mejlisi 50 deputatdan ybarat (77-nji madda) we onuň saýlawlary her bäş ýyldan geçirilýär (79-njy madda), Respublikanyň Prezidenti bolsa bäş ýyllyk möhlete saýlanýar (99-njy madda). PIO Prezidentiň Premýer-ministri, Premýer-ministriň teklibi boýunça bolsa ministrleri belleýändigini, Premýer-ministriň Ministrler Geňeşine ýolbaşçylyk edýändigini we ministrlikleriň sanynyň ondan geçip bilmeýändigini aýdýar.

PIO Prezident hökmünde Tufan Erhürmany, Premýer-ministr hökmünde Ünal Üsteli we Mejlisiň Başlygy hökmünde Ziya Öztürkleri sanaýar. Cyprus Mail 2026-njy ýylyň 9-njy oktýabrynda habar berşi ýaly, kanun çykaryjy edara kanun saýlawlaryny ýerli saýlawlar bilen bir güne, 2026-njy ýylyň 6-njy dekabryna bellän kanun taslamasyny kabul etdi. 2-nji maddada baýdagyň we döwlet gimniniň kanun bilen kesgitlenýändigi aýdylýar; olar Baýdak we nyşanlar sahypasynda beýan edilýär.

DKTR-nyň prezidentleri

Prezident edarasynyň saýty "Biziň prezidentlerimiz" bölüminde Esaslandyryjy Prezident Rauf Raif Denktaşy, Ikinji Prezident Mehmet Ali Talaty, Üçünji Prezident Dr. Derviş Eroğluny we Dördünji Prezident Mustafa Akıncını sanaýar; gözden geçirilen sahypada wezipe ýyllary görkezilmeýär. Prezident edarasy Tufan Erhürmanyň 19-njy oktýabrda geçirilen ses bermekde ýeňiş gazanandygyny we altynjy prezident hökmünde wezipä girişendigini aýdýar, Türk Ajansı Kıbrıs 2025-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda onuň şol anna güni wezipä girişjekdigini habar berdi.

Aşakdaky wezipe ýyllary wezipe eýelerini jemleýän ikinji derejeli çeşme bolan Archontology.org-dan alnandyr we diňe atlar hem-de ýyllar görnüşinde berilýär. Archontology.org Denktaşyň prezidentligini Esaslandyryjy Mejlisiň ýygnanan senesi bolan 1983-nji ýylyň 6-njy dekabryndan başlap hasaplaýar. 1983-nji ýyldan öňki wakalar Demirgazyk Kipr barada esasy sahypada beýan edilýär.

Etraplar we şäher häkimlikleri

PIO-nyň maglumatyna görä, DKTR-nyň alty etraby bar: Lefkoşa, Gazimagusa (Gazimağusa), Girne, Güzelýurt (Güzelyurt), İskele (İskele) we Lefke, meýdany bolsa 3,248 km². Her etrabyň şäherleri, ýerüsti görnüşleri we kartalary Etraplar, şäherler we karta sahypasynda berilýär.

Konstitusiýanyň tekstiniň 119-njy maddasy ýerli häkimiýetleri karar beriji organlary saýlanýan etrap, şäher häkimligi, oba ýa-da kwartal üçin jemgyýetçilik edaralary hökmünde beýan edýär, saýlawlar her dört ýyldan geçirilýär. BRT 2022-nji ýylyň 25-nji awgustynda Mejlisiň şäher häkimlikleriniň sanyny 28-den 18-e çenli azaldýan Şäher häkimlikleri baradaky kanuna üýtgetmeler girizmek hakyndaky kanuny kabul edendigini, 2022-nji ýylyň 8-nji sentýabrynda bolsa Şäher häkimliklerini birleşdirmek hakyndaky (Ýörite) kanunyň Resmi gazetde çap edilendigini habar berdi.

Cyprus Mail 2026-njy ýylyň 9-njy oktýabrynda ýerli saýlawlaryň 2026-njy ýylyň 6-njy dekabrynda geçiriljekdigini habar berdi. Bu sahypa üçin 18 şäher häkimliginiň resmi sanawy açylyp görülmedi, şonuň üçin bu san şol ses bermekden soň gaýtadan barlanmalydyr.

Ykrar edilmek we BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň rezolýusiýalary

BMG-niň Sanly kitaphanasynyň maglumatyna görä, 1983-nji ýylyň 18-nji noýabrynda 13 tarapdar, 1 garşy we 1 bitarap ses bilen kabul edilen BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 541-nji rezolýusiýasy 1983-nji ýylyň 15-nji noýabryndaky yglannamany ýazgaryp, ony hukuk taýdan güýje eýe däl hasaplady, ony yzyna almaga çagyrdy we ähli döwletleri Kipr Respublikasyndan başga hiç bir kipr döwletini ykrar etmezlige çagyrdy. 1984-nji ýylyň 11-nji maýyndaky 550-nji rezolýusiýa 541-nji rezolýusiýany täzeden tassyklady, Türkiýe bilen türk kipr ýolbaşçylygynyň arasynda ilçiler alyşmagyny ýazgardy, döwletlere DKTR-ny ykrar etmezlik baradaky çagyryşy gaýtalady we Waroshanyň (Varosha) BMG-niň dolandyryşyna geçirilmegine çagyrdy.

DKTR Daşary işler ministrligi 2026-njy ýylyň 1-nji oktýabrynda öz saýtynda görkezilen beýanatynda adada iki aýry, garaşsyz we özygtyýarly döwleti beýan edýär hem-de DKTR-nyň deň derejesiniň halkara derejesinde ykrar edilmegine çagyrýar.

BMG-niň bufer zolagy (Ýaşyl çyzyk) we UNFICYP

UNFICYP-iň maglumatyna görä, Ýaşyl çyzyk diýlip hem atlandyrylýan bufer zolagy adanyň üsti bilen takmynan 180 km uzalyp gidýär; köne Nikosiýanyň käbir ýerlerinde onuň ini birnäçe metr, beýleki ýerlerde bolsa birnäçe kilometrdir. Onuň demirgazyk we günorta çäkleri UNFICYP tarapyndan ýazga alnyşy ýaly, 1974-nji ýylyň 16-njy awgustyndaky ok atyşlygy bes etmekden soň taraplaryň duran çyzyklarydyr. Warosha Gazimağusa (Famagusta) we Warosha (Varosha) sahypasynda beýan edilýär.

BMG-niň Parahatçylygy goraýyş bölümi UNFICYP-iň 1964-nji ýylda grek kipr we türk kipr jemgyýetleriniň arasynda mundan beýläk çaknyşyklaryň öňüni almak üçin döredilendigini we 1974-nji ýyldan soň oňa goşmaça wezipeleriň berlendigini aýdýar. BMG-niň mejlisleri barada habarlar 2815 (2026) rezolýusiýasynyň mandaty 2027-nji ýylyň 31-nji ýanwaryna çenli 13 tarapdar ses we 2 bitarap ses (Pakistan we Somali) bilen uzaldandygyny habar berýär.

DKTR Daşary işler ministrligi 2026-njy ýylyň 31-nji ýanwarynda bu uzaltmanyň türk kipr tarapynyň razylygy bolmazdan kabul edilendigini aýtdy we iki döwlete esaslanýan täze çemeleşmä çagyrdy. DKTR ministrligi şeýle hem bufer zolagynyň UNFICYP-iň gözegçiliginde bolýandygyny aýdýar.

Demirgazyk bilen günortanyň arasyndaky geçiş nokatlary

UNFICYP geçiş nokatlarynyň 2003-nji ýylyň aprelinden bäri açylýandygyny aýdýar we 9-syny sanaýar: Pergamos we Strowiliýa (Strovilia); Nikosiýadaky Aýios Demetios/Metehan (Ayios Demetios/Metehan), Ledra Palas (Ledra Palace) we Ledra köçesi (Ledra Street); Astromeritis/Zodiýa (Astromeritis/Zodhia); Pirgos Limnitis/Ýeşilyrmak (Pyrgos Limnitis/Yeşilırmak); hem-de Deriniýa (Dherynia) we Lefka/Aplyç (Lefka/Aplıç), soňky ikisi 2018-nji ýylyň 12-nji noýabrynda bilelikde açyldy. Türk kipr çeşmeleriniň ulanýan türk dilindäki atlary (Beyarmudu, Akyar, Lokmacı, Derinya, Aplıç) kartlarda berilýär.

Açylan seneleri her kartda çeşmesi görkezilen aýry-aýry senelenen habarlardan alnandyr. Kıbrıs Postası 2026-njy ýylyň 23-nji aprelinde 2018-nji ýyldan bäri hiç bir geçelgäniň açylmandygyny habar berdi, Cyprus Mail bolsa 2026-njy ýylyň 21-nji oktýabrynda 2025-nji ýylda ylalaşylan dört täze geçelgeden ybarat toplumyň durmuşa geçirilmändigini, iki tarapyň Lurujina (Louroujina) geçelgesi boýunça ylalaşmaýandygyny habar berdi.

Geçiş düzgünleri, kabul edilýän resminamalar we barlaglar raýatlyga baglydyr we degişli häkimiýetler tarapyndan kesgitlenýär; bu sahypa syýahat boýunça maslahat bermeýär. Kipr Respublikasynyň Daşary işler ministrligi Larnaka (Larnaca) we Pafos (Paphos) howa menzillerini hem-de Larnaka, Limasol (Limassol), Latsi we Pafos portlaryny Kipr Respublikasyna kanuny giriş nokatlary hasaplaýandygyny we demirgazykdaky beýleki portlar ýa-da howa menzilleri arkaly girmegiň onuň kanunçylygyny bozýandygyny aýdýar.

Resmi dil, pul birligi we paýtagt

PIO-nyň umumy maglumat sahypasyna görä, DKTR-nyň resmi dili türk dili, pul birligi bolsa türk lirasydyr (₺); konstitusiýanyň tekstiniň 2-nji maddasy hem resmi dil hökmünde türk dilini atlandyrýar. PIO paýtagty Nikosiýa diýip görkezýär, 2-nji madda bolsa ony şäheriň türk dilindäki ady bolan Lefkoşa diýip atlandyrýar. UNFICYP bufer zolagynyň köne Nikosiýanyň içinden geçýändigini belleýär.

PIO şeýle hem döredilen senesini 1983-nji ýylyň 15-nji noýabry, halkara telefon koduny +90 392 we sagat guşagyny UTC+2 diýip sanaýar. Bular DKTR çeşmeleriniň beýan eden, DKTR-a degişli maglumatlarydyr. Pasyllar we howa barada maglumat Howa we pasyllar sahypasynda berilýär.