Demirgazyk Kipr barada · Karpaz ösümlikleri
Karpaz ýarym adasynyň ösümlikleri: gum depeleri, arça makiýasy we endemik ösümlikler
2026-njy ýylyň 28-nji oktýabryna görä, bu sahypa üçin okalan çeşmeler Demirgazyk Kiprdäki Karpaz (Karpas) ýarym adasynyň ösümlik örtügini gum depeleriniň we gaýa ösümlikleriniň, arça makiýasynyň, gyrymsylyklaryň, frigananyň, sosna, kiparis, zeýtun we harnup tokaýlarynyň hem-de ekin ýerleriniň mozaikasy hökmünde beýan edýär. Karpaz gorag sebiti üçin 2010-njy ýyldaky dolandyryş meýilnamasyna görä, barlagda 17 ýaşaýyş ýeri görnüşi tapyldy, arça makiýasy sebitiň 50.2%-i diýip sanalýar we onda 22 endemik ösümlik duş gelýär. Sahypa botanika makalalaryny, çeşmeleriň milli seýilgäh ýagdaýyny nähili aýdýandygyny we mal örütmek hem-de eşekler barada näme diýýändigini goşýar.
2026-njy ýylyň 28-nji oktýabrynda tekstde atlandyrylan we aşakda sanalan çeşmelere görä barlandy. Taraplaryň garaýyşlary şol taraplara degişli edilýär.
Karpaz gorag sebitinde ýazga alnan ýaşaýyş ýeri görnüşleri we olaryň eýeleýän meýdany
Daşky gurşawy goramak departamenti (Çevre Koruma Dairesi) tarapyndan çap edilen, W. J. Fuller we kärdeşleri tarapyndan ÝB-niň maliýeleşdirýän tehniki kömek taslamasynda ýazylan Karpaz Aýratyn daşky gurşaw gorag sebitiniň (SEPA) 2010-njy ýyldaky dolandyryş meýilnamasyna görä, barlag ÝB-niň Ýaşaýyş ýerleri direktiwasy (Habitats Directive) boýunça gorag üçin sanalan 17 ýaşaýyş ýeri görnüşini kesgitledi. Meýilnamanyň ýaşaýyş ýerleri tablisasy her görnüş üçin nokatlaryň sanyny we meýdany berýär, şonuň üçin aşakdaky kartoçkalar onuň öz sanlaryny we öz göterim sütünini sitata getirýär.
Tablisa arça bilen agaç şekilli matorraly 4,928.89 ga diýip berýär, ony sebitiň 50.2%-i diýip görkezýär, oba hojalygy taýdan gowulandyrylan çemenlik kategoriýasyny bolsa 1,367.02 ga, ýagny 13.9% diýip görkezýär. Hohenheim uniwersitetiniň 2019-njy ýylyň ýanwaryndaky seminar işi sebit üçin üç ileri tutulýan ýaşaýyş ýerini atlandyrýar: kenarýaka lagunalary, Posidonia çemenleri we Juniperus görnüşli kenarýaka gum depeleri. Ol ýarym adany birneme kiçi meýdanda köp sanly dürli ýaşaýyş ýerleriniň bardygy hökmünde beýan edýär.
2010-njy ýyldaky Günorta Karpaz plýažlary SEPA-sy üçin aýratyn meýilnama, türk dilinde, Dipkarpaz bilen Kaleburnu arasyndaky bölek üçin Ýaşaýyş ýerleri direktiwasynyň on görnüşini habar berýär. Adanyň has giň ösümlik zolaklary üçin ösümlikler we haýwanat dünýäsi sahypasyna; ýerleriň özi üçin İskele we Karpaz: görmäge degerli ýerler sahypasyna serediň.
1 / 11
Karpaz kenarynda atlandyrylýan gum depeleriniň, tolkun taşlamalarynyň we deňiz gaýalarynyň ösümlikleri
Karpaz dolandyryş meýilnamasy her kenar ýaşaýyş ýerinde tapan ösümliklerini atlandyrýar. Tolkun taşlamalary zolagy (drift line) üçin Cakile maritima, Salsola kali we Eryngium maritimum sanaýar; başlangyç gum depeleri üçin Eryngium maritimum agdyklyk edýär, Euphorbia peplis, Medicago marina, Pancratium maritimum we Echium angustifolium bar diýýär we Alhagi maurorum-yň köp sanynyň ýazga alnandygyny goşýar. Juniperus phoenicea toplumlarynyň SEPA-nyň kenarýaka plýažlarynyň diýen ýaly hemmesini örtýändigini aýdýar.
Günorta Karpaz meýilnamasy şol bir kenar ýaşaýyş ýerlerini türk dilinde habar berýär we esasanam gum depesi ekosistemasynyň goralmalydygyny aýdýar. Plýaža girmek we pyşbagalaryň höwürtgeleýiş möwsümi plýažlar we kenarýaka hem-de guşlar, deňiz pyşbagalary we süýrenijiler sahypalarynda beýan edilýär.
1 / 6
Ýarym ada üçin atlandyrylýan endemik we seýrek ösümlikler
Karpaz dolandyryş meýilnamasyna görä, Karpaz SEPA-synda 22 endemik ösümlik görnüşi duş gelýär, olaryň bäşisi adanyň demirgazyk bölegine endemikdir: Dianthus cyprius, Hedysarum cyprium, Limonium albidum ssp. cyprium, Scutellaria sibthorpii we Teucrium karpasiticum. Meýilnama Ýaşaýyş ýerleri direktiwasynyň II goşundysynda sanalan diňe bir ösümligi, ýagny Ophrys kotschyi orhideýasyny (türk tekstinde Kıbrıs Ofrisi) ýazga alýar we ony Kipriň endemigi diýip atlandyrýar.
Jonathan Warner 2006-njy ýyldaky konferensiýa makalasynda ýazda ýarym adanyň pes ýerleriniň ilki ýaşyl, soňra gülleriň ýetişmegi bilen "reňkler bilen joşýandygyny" ýazýar. Meýilnamanyň öz gülleme maglumaty has çäkli: ol Ophrys kotschyi üçin mart aýynyň başyndan aprel aýynyň başyna çenli möhleti berýär. Hohenheim seminar işi 22 endemik görnüşiň we adada seýrek bäş ösümligiň sanlaryny gaýtalaýar.
1 / 11
Botanika barlaglary we makalalary Karpaz ösümlikleri barada näme habar berýär
Fatoş Şekerciler we Osman Ketenoğlu ýarym ada barada iki makala çap etdi. Olaryň Karpaz milli seýilgähiniň demirgazyk gum depeleriniň 2011-nji ýyldaky florasy 2009-njy ýylyň ortalaryndan 2010-njy ýylyň maýyna çenli geçirilen meýdan işlerinden 274 takson habar berýär, Phytocoenologia-da çap edilen 2019-njy ýyldaky makalasy bolsa tokaý, makiýa we kenarýaka ösümlik jemgyýetlerini toparlara bölýär. Şol bir ýarym ada barada türk dissertasiýa ýazgysy 420 ösümlik taksonyny habar berýär.
Bular botanika barlaglarydyr, myhman gollanmalary däl, okalan gysgaça mazmunlar belli ösümlikleri görmek üçin ýerleri däl-de, jemgyýet atlaryny we sanlary berýär. Okyjylaryň asyl makalalary tapyp bilmegi üçin olar sanalýar.
1 / 7
Oba hojalygy, mal örütmek we eşekler: çeşmeler ösümliklere edilýän basyş barada näme diýýär
Karpaz dolandyryş meýilnamasy oba hojalygynyň tutuş ýarym adada, şol sanda goralýan sebitlerinde, esasy işjeňlikdigini we mal bakyşynyň ikinji orunda durýandygyny aýdýar. Ol mal örütmegiň endemik Bosea cypria-a howp salýandygyny habar berýär we friganany köplenç ýangyndan, ekerançylykdan ýa-da mal örütmekden soň gelýän tapgyr hökmünde beýan edýär. Günorta Karpaz meýilnamasy onuň ýaşaýyş ýerleriniň esasan oba hojalygy işjeňligi sebäpli zeper çekendigini we oba hojalygynyň hem-de gurluşyk üçin gazuwlygyň ruderal görnüşleriň ýaýramagyna ýol berendigini aýdýar.
Eşekler barada meýilnama ýabany eşekleriň tebigy ýaşaýyş ýerlerine we ekinlere sanlary kesgitlenmedik ýaramaz täsir edýän diýlip hasaplanýandygyny aýdýar. Cyprus Mail 2026-njy ýylyň 3-nji iýulynda Vouno tebigy seýilgähiniň direktory Kemal Basat-yň eşekleriň endemik ösümlik örtügine, ekinlere we göçüp gelýän guşlaryň ulanýan suw çeşmelerine zeper ýetirýändigini aýdandygyny habar berdi. Ýabany haýwanlar we eşek dolandyryş maksatnamasy hem İskele we Karpaz: görmäge degerli ýerler sahypasynda beýan edilýär.
1 / 9
Goralyş ýagdaýy, milli seýilgäh ýazylyşy we dolandyryş teklipleri
Karpaz dolandyryş meýilnamasy Karpaz SEPA-synyň Daşky gurşawy goramak departamenti tarapyndan 21/97 sanly Daşky gurşaw kanunynyň 11-nji maddasy boýunça Aýratyn daşky gurşaw gorag sebiti diýip yglan edilendigini, 9,645 ga gury ýeri we 9,485 ga deňzi öz içine alýandygyny we 72.2 km gorag astyndaky kenar çyzygynyň bardygyny aýdýar. Meýilnama sebitiň Tokaý kanuny boýunça Milli seýilgäh hökmünde kabul edilýändigini goşýar. Hohenheim seminar işi 2004-nji ýylda kesgitlenen 9,486 ga Karpaz milli seýilgähini habar berýär, ýöne hukuk esasynyň ýeterlik däldigini we sebitiň milli seýilgäh hökmünde garalmaýandygyny aýdýar.
Şonuň üçin çeşmeler ýagdaýy dürli sözler bilen aýdýar we kartoçkalar olaryň hersini sitata getirýär. Hohenheim Natura 2000-iň diňe ÝB agza döwletleri bilen çäklenýändigini, şonuň üçin teklip edilen demirgazyk ýerleriň SEPA bolup galýandygyny goşýar. Warner (2006) milli seýilgähleriň yglan edilişi barada ýene bir beýany berýär. Bu beýanlaryň haýsydyr birine daýanmazdan öň häzirki hukuk ýagdaýyny Daşky gurşawy goramak departamenti bilen barlaň.
1 / 8
Amaly bellikler
- Iki dolandyryş meýilnamasy hem 2010-njy ýylyň fewral aýyna degişli. Ýaşaýyş ýeri meýdanlary, nokatlar we ösümlik ýazgylary şol taslamanyň barlag netijeleridir, zolaklaýyn bölünişik bolsa teklipdir; okalan çeşmeler olaryň haýsy böleginiň häzir güýjüdigini aýtmaýar. Häzirki ýagdaý barada Daşky gurşawy goramak departamentinden (Çevre Koruma Dairesi) soraň.
- Karpaz SEPA-synyň umumy ölçegi meýilnamada 9,645 ga gury ýeri we 9,485 ga deňzi goşýan 19,130 ga hökmünde, Hohenheim slaýdynda bolsa şol slaýdyň öz gury ýer we deňiz sanlarynyň jemine deň däl 19,230 ga hökmünde görünýär (9,645 + 9,485 = 19,130 ga). Meýilnamanyň ýaşaýyş ýerleri tablisasyndaky göterim sütüni takmynan 9,820 ga bölüjini aňladýar (4,928.89 ga 50.2% diýip çap edilen), şonuň üçin meýilnamanyň ýaşaýyş ýeri göterimleri çap edilişi ýaly getirilýär.
- Latyn atlary çeşmeleriň çap edişi ýaly berilýär. Kıbrıs Ofrisi, Eşek Dikeni we Küme Kurtluca ýaly türk atlary meýilnamalaryň türk tekstinden alnandyr. Ýer atlarynyň ýazylyşy (Karpaz, Karpas, Karpasia; Ayios Philon; Apostolos Andreas) çeşmeler arasynda tapawutlanýar.
- Okalan çeşmeler myhmanyň belli bir ösümligi nirede görüp biljekdigini aýtmaýar we gülleme möhletini diňe Ophrys kotschyi üçin berýär. Karpaz meýilnamasy bu orhideýany Bern konwensiýasy boýunça goralýan diýip sanaýar we gum depesi ulgamlaryny gowşak diýip beýan edýär; düzgünleriň myhmanlara degişlidigi aýdylmaýar, şonuň üçin haýsydyr bir ýabany ösümligi ýygnamazdan ýa-da gazmazdan öň Daşky gurşawy goramak departamentinden soraň.
- Dissertasiýa ýazgysy sahypasy awtory ýa-da ýyly görkezmeýär. 2026-njy ýyldaky eşek habary ýolbaşçydan sitata getirýän gazet habarydyr. Warner-iň makalasy awtoryň garaýyşlaryny beýan edýän 2006-njy ýyldaky konferensiýa makalasydyr we 2010-njy ýyldaky meýilnamadaky eşek sany onuň getirýän şahsy aragatnaşygyndan alnandyr.
- Adanyň ösümlik zolaklary, agaçlary we ýabany gülleri üçin ösümlikler we haýwanat dünýäsi sahypasyna; ýarym adadaky deňiz pyşbagalarynyň höwürtgeleýşi we guşlar üçin guşlar, deňiz pyşbagalary we süýrenijiler sahypasyna serediň.
Köp berilýän soraglar
Karpaz ýarym adasynda haýsy ösümlikler ösýär?
Karpaz dolandyryş meýilnamasy (2010) Juniperus phoenicea bilen arça makiýasyny, Eryngium maritimum ýaly gum depesi ösümliklerini, Limonium we Crithmum maritimum ýaly gaýa ösümliklerini, friganany, gyrymsylyklary, sosnany, kiparisi hem-de ýabany zeýtun we harnup tokaýlaryny atlandyrýar. Demirgazyk gum depeleriniň 2011-nji ýyldaky barlagy 274 takson habar berdi.
Karpazda esasy ösümlik örtügi görnüşi haýsy?
2010-njy ýyldaky dolandyryş meýilnamasynyň ýaşaýyş ýerleri tablisasyna görä, arça bilen agaç şekilli matorral 4,928.89 ga meýdany eýeleýär, tablisa muny sebitiň 50.2%-i diýip berýär. Meýilnama Juniperus phoenicea aşaky görnüşini Karpaz SEPA-synda pes hem-de belent ýerlerde köp diýip atlandyrýar.
Karpaz milli seýilgähmi?
Çeşmeler muny dürli sözler bilen aýdýar. Dolandyryş meýilnamasy Karpaz SEPA-synyň Tokaý kanuny boýunça Milli seýilgäh hökmünde kabul edilýändigini aýdýar. 2019-njy ýyldaky Hohenheim seminar işi 9,486 ga serhetleriň 2004-nji ýylda kesgitlenendigini, ýöne hukuk esasynyň ýeterlik däldigini we sebitiň milli seýilgäh hökmünde garalmaýandygyny aýdýar.
Karpaz sebiti üçin haýsy endemik ösümlikler atlandyrylýar?
2010-njy ýyldaky dolandyryş meýilnamasy Karpaz SEPA-synda 22 endemik ösümlik görnüşiniň duş gelýändigini, olaryň bäşisiniň Kipriň demirgazygyna endemikdigini aýdýar: Dianthus cyprius, Hedysarum cyprium, Limonium albidum ssp. cyprium, Scutellaria sibthorpii we Teucrium karpasiticum.
Diňe Karpaz ýarym adasynda tapylýan ösümlik barmy?
Hadjikyriakou we Hand (2008) Teucrium karpasiticum-y ylym üçin täze we Karpasia ýarym adasynyň mikroendemigi diýip beýan edýär. Meýilnama onuň ilkinji gezek Apostolos Andreas monastyryndan takmynan 4 km demirgazyk-gündogarda we Ronnas Bay gum depeleriniň günbatar gyrasynda hem ýazga alnandygyny aýdýar.
Haýsy orhideýa Karpaz üçin atlandyrylýar we ol haçan gülleýär?
2010-njy ýyldaky dolandyryş meýilnamasy Kipre endemik orhideýa bolan Ophrys kotschyi-ni (Kıbrıs Ofrisi) atlandyrýar. Ol gülleme möhletini mart aýynyň başyndan aprel aýynyň başyna çenli diýip berýär we onuň sosna hem-de kiparis aşagyndaky otly, kölegeli ýerlerde, käwagt gum depelerinde ösýändigini aýdýar.
Karpaz gum depelerinde näçe ösümlik taksony ýazga alnan?
Şekerciler we Ketenoğlu (2011) Karpaz milli seýilgähiniň demirgazyk gum depelerinden 187 genusda we 57 maşgalada 274 takson, şol sanda 19 endemik ösümlik habar berýär. Olaryň meýdan işleri 2009-njy ýylyň ortalaryndan 2010-njy ýylyň maýyna çenli dowam etdi.
Eşekler Karpaz ösümlik örtügine täsir edýärmi?
2010-njy ýyldaky meýilnama ýabany eşekleriň tebigy ýaşaýyş ýerlerine we ekinlere sanlary kesgitlenmedik ýaramaz täsir edýän diýlip hasaplanýandygyny aýdýar we barlag geçirmegi teklip edýär. Cyprus Mail 2026-njy ýylyň iýulynda Vouno tebigy seýilgähiniň direktory Kemal Basat-yň olaryň endemik ösümlik örtügine, ekinlere we suw çeşmelerine zeper ýetirýändigini aýdandygyny habar berdi.
Karpaz gorag sebiti näçe uly?
2010-njy ýyldaky dolandyryş meýilnamasy 9,645 ga gury ýeri we 9,485 ga deňzi, jemi 19,130 ga, 72.2 km kenar çyzygy bilen berýär. 2019-njy ýyldaky Hohenheim seminar slaýdy şol bir gury ýer we deňiz sanlaryny, ýöne jemini 19,230 ga diýip çap edýär.
Çeşmeler
- Karpaz SEPA dolandyryş meýilnamasy, Daşky gurşawy goramak departamenti (türk dilinde)
- Karpaz SEPA dolandyryş meýilnamasy, iňlis dilindäki nusga (Fuller we beýlekiler, 2010)
- Günorta Karpaz plýažlary SEPA dolandyryş meýilnamasy, Daşky gurşawy goramak departamenti (türk dilinde)
- Hohenheim uniwersiteti: Demirgazyk Kiprde tebigaty goramak, Karpaz ýarym adasy (seminar, 2019)
- Şekerciler we Ketenoğlu: Karpaz milli seýilgähiniň demirgazyk gum depeleriniň florasy (2011)
- Şekerciler we Ketenoğlu: Phytosociological study of forest, maquis and coastal vegetation of Karpaz Peninsula (Phytocoenologia, 2019)
- Dissertasiýa ýazgysy: Karpaz ýarym adasynyň ösümlik örtügi (YÖK Açık Bilim)
- Hadjikyriakou we Hand: Notes on Teucrium sect. Polium in Cyprus (Willdenowia, 2008)
- Warner: Preservation and Politics, a National Park in North Cyprus (George Wright Society, 2006)
- Cyprus Mail: end of the road for the free-roaming Karpasia donkey (2026-njy ýylyň 3-nji iýuly)
Demirgazyk Kipr barada soragyňyz barmy?
Etraplar, myhmanhanalar ýa-da emläk barada şahsy söhbetdeşlik üçin NORTHEA-ga ýazyň.