Gollanmalar · Taryh we medeniýet
Demirgazyk Kipriň taryh hronologiýasy: 1571-nji ýyldaky osman basyp alşyndan şu güne çenli
2026-njy ýylyň 18-nji oktýabryna çenli: osman goşunlary Lefkoşany 1570-nji, Gazimağusany 1571-nji ýylda aldy; britan dolandyryşy 1878-nji ýylda başlandy; Kipr Respublikasy 1960-njy ýylda döredildi. 1963-nji ýyldan başlanan jemagatara zorlukdan hem-de 1974-nji ýyldaky agdarylyşykdan we türk goşunlarynyň girişinden soň ada bölünen. "DKTR" 1983-nji ýylyň 15-nji noýabrynda yglan edildi we diňe Türkiýe tarapyndan ykrar edilýär; BMG-niň 541 we 550 belgili kararlary jarnamany hukuk taýdan nädogry diýip atlandyrýar.
2026-njy ýylyň 18-nji oktýabryna çenli · NORTHEA redaksiýasy tarapyndan çap edildi · Hukuk barlagy: KKTC Aklawçylar kollegiýasynda hasaba alnan aklawç tarapyndan barlandy
Emeli aň bilen döredilen wizual konsepsiýa — diňe görkezme üçin; belli bir ýeriň ýa-da emlägiň suraty däl.
Osman basyp alşy we osman dolandyryşy, 1570-den 1878-e çenli
Osman goşunlary 1570-nji ýylda Lala Mustafa paşanyň ýolbaşçylygynda gondy. Lefkoşa 1570-nji ýylyň 9-njy sentýabrynda ýykyldy (EBSCO we Osman Kipri çeşmeleri ylalaşýar). Gazimağusanyň gabawy 1570-nji ýylyň sentýabrynda başlandy we 1571-nji ýylyň awgustynda tamamlandy; ähli beýanlarda wenesiýaly serkerde Markantonio Bragadin we osman serkerdesi Lala Mustafa paşa agzalýar. Ýitgi we goşun sanlary çeşmeler arasynda şeýle bir tapawutlanýar welin, biz hiç birini bermeýäris.
Kipr türkleriniň resmi beýany (DKTR Maglumat edarasy) basyp alşy osman dolandyryşynyň başlangyjy hökmünde görkezýär; Wenesiýa esasly beýanlar tabşyrylandan soňky öldürmelere ünsi çekýär. Ikisi hem aşakdaky çeşmelerde bar. Osman dolandyryşy 1878-nji ýyla çenli dowam etdi we myhmanlaryň Lefkoşada we Gazimağusada häzirem görýän kerwensaraýlaryny, hammamlaryny, metjitlerini we mähelle gurluşyny galdyrdy.
Britan dolandyryşy, 1878-den 1960-a çenli
| Sene | Waka | Bellik |
|---|---|---|
| 1878-nji ýylyň 4-nji iýuny | Britaniýa bilen Osman imperiýasynyň arasyndaky Kipr konwensiýasy | Britaniýa eýeleýär we dolandyrýar; özygtyýarlylyk osmanlylarda galýar |
| 1914-nji ýylyň 5-nji noýabry | Osman imperiýasy Birinji jahan urşuna girenden soň Britaniýa Kipri anneksiýa edýär | Türk we akademiki çeşmeler sene barada ylalaşýar |
| 1923-nji ýylyň 24-nji iýuly | Lozanna şertnamasy | Türkiýe Kipr babatdaky hukuklaryndan ýüz öwürýär (20-nji madda); käbir kipr türkleri saýlaw bendi boýunça gitdi, bir barlaga görä takmynan 6,000-7,000 adam |
| 1925 | Täç koloniýasy | Çeşmeler 10-njy mart ýa-da 1-nji maý diýip berýär; diňe ýyl anyk |
| 1955-nji ýylyň 1-nji apreli | EOKA-nyň ýaragly kampaniýasy başlanýar | Kipr grekleriniň beýany: öz ykbalyny kesgitlemek ugrundaky göreş; kipr türkleriniň beýany: Gresiýa bilen birleşmek (enosis) maksady, 1958-nji ýylyň 1-nji awgustynda döredilen TMT garşy çykdy |
| 1959-njy ýylyň 11-nji we 19-njy fewraly | Sýurih we London ylalaşyklary | Iki jemagatyň wekilleri tarapyndan hem çözgüdiň esasy hökmünde kabul edildi (BMG) |
1960-njy ýyldaky Respublika, 1963-64 we 1974
Kipr Respublikasy 1960-njy ýylyň 16-njy awgustynda garaşsyz boldy, Britaniýa iki Özygtyýarly baza sebitini saklap galdy (BMG-niň parahatçylygy goraýyş taryhy). Konstitusiýa häkimiýeti iki jemagatyň arasynda paýlaşdy. 1963-nji ýylyň 30-njy noýabrynda prezident Makarios konstitusiýa 13 üýtgetme teklip etdi we 1963-nji ýylyň 21-nji dekabrynda Lefkoşada jemagatara zorluk başlandy. BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 1964-nji ýylyň 4-nji martyndaky 186 belgili karary parahatçylygy goraýyş güýjüni (UNFICYP) maslahat berdi.
1963-64-nji ýyllar baradaky beýanlar tapawutlanýar we biz olary degişli edýäris: kipr türkleriniň beýany kipr türkleriniň konstitusion hyzmatdaşlykdan zor bilen çykarylandygyny aýdýar; kipr grekleriniň beýany kipr türk resmileriniň çekilen konstitusion krizisini beýan edýär. Ýitgi we göçürilenleriň sanlary çeşmelere görä üýtgeýär, şonuň üçin hiç biri takyk diýip berilmeýär.
1974-nji ýylyň 15-nji iýulynda Milli gwardiýa serkerdelik edýän grek ofiserleri prezident Makariosy agdardy; ähli taraplar bu sene barada ylalaşýar. 20-nji iýulda Türkiýe Girnäniň golaýyna goşun gondurdy we şol gün BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 353 belgili karary kabul edildi, ol ok atyşygy bes etmäge we daşary ýurt harby işgärleriniň çykarylmagyna çagyrdy. Ikinji tapgyr awgustyň ortasynda boldy; 360 belgili karar 16-njy awgustda kabul edildi. Türkiýe muny Kipr parahatçylyk operasiýasy diýip atlandyrýar we 1960-njy ýyldaky Kepillik şertnamasyna esaslandyrýar. Kipr Respublikasy muny basyp alyş diýip atlandyrýar. Adam hukuklary boýunça Ýewropa sudy (2001-nji ýylyň 10-njy maýy) Türkiýäniň demirgazykda netijeli umumy gözegçiligi amala aşyrýandygyny kesgitledi. Göçürilenleriň çaklamalary çeşmä görä takmynan 140,000-den 200,000-e çenli kipr greki we takmynan 50,000-den 60,000-e çenli kipr türki aralygyndadyr.
1974-den soň: 1975, 1983, 2003-04 we şu gün
| Sene | Waka | Çeşmäniň garaýşy |
|---|---|---|
| 1975-nji ýylyň 13-nji fewraly | Kipr Türk Federatiw Döwleti yglan edildi | BMG-niň 367 belgili karary (1975-nji ýylyň 12-nji marty) birtaraplaýyn karara gynanç bildirýär |
| 1983-nji ýylyň 15-nji noýabry | Demirgazyk Kipr Türk Respublikasy yglan edildi | 541 belgili karar (1983-nji ýylyň 18-nji noýabry): hukuk taýdan nädogry; Kipr Respublikasyndan başga ykrar ýok |
| 1984-nji ýylyň 11-nji maýy | BMG-niň 550 belgili karary | 541-i tassyklaýar we döwletleri ykrar etmezlige ýa-da kömek bermezlige çagyrýar |
| 2003-nji ýylyň 23-nji apreli | Ledra Palace-da ilkinji geçelgeler açylýar | Ilkinji agşama çenli takmynan 1,600 kipr türki günorta we 700 kipr greki demirgazyga geçdi (Cyprus Mail) |
| 2004-nji ýylyň 24-nji apreli | Annan meýilnamasy boýunça referendumlar | Kipr türkleri 64.9% hawa; kipr grekleri 75.8% ýok |
| 2004-nji ýylyň 1-nji maýy | Kipr Respublikasy ÝB-e goşulýar | ÝB hukugy hökümetiň netijeli gözegçiligi amala aşyrmaýan sebitlerinde togtadylan (10-njy Protokol) |
| 2026-njy ýylyň 30-njy ýanwary | BMG-niň 2815 belgili karary | UNFICYP-iň mandaty 2027-nji ýylyň 31-nji ýanwaryna çenli uzaldyldy |
DKTR döwlet hökmünde diňe Türkiýe tarapyndan ykrar edilýär. Kipr türk tarapy 1983-nji ýyldaky jarnamany öz ykbalyny kesgitlemegiň beýany hökmünde beýan edýär; Kipr Respublikasy ony bölünişik hereketi diýip atlandyrýar; BMG ony hukuk taýdan nädogry diýip atlandyrýar. Adanyň syýasy statusy halkara derejesinde jedelli bolmagynda galýar.
Sapar ýa-da satyn alyş meýilleşdirýärsiňizmi? Syýasy we syýahat maglumatlary üýtgeýär. Resmi syýahat maslahatyny barlaň, emläk üçin bolsa Daşary ýurtlular Demirgazyk Kiprde emläk satyn alyp bilermi? we töwekgelçilik gollanmamyza serediň.
Kadadan çykmalar we çäkler. Seneler sanalan çeşmelerden alnan we 2026-njy ýylyň 18-nji oktýabrynda barlanan. Çeşmeler ylalaşmaýan ýerlerinde (meselem 1925-nji ýyldaky Täç koloniýasy yglan edilen gün ýa-da göçürilenleriň sanlary) bu sahypa aralygy berýär ýa-da meseläni açyk goýýar.
Degişli hyzmat: Demirgazyk Kipriň sebitleri
Soňky barlag:
Alyjylaryň berýän soraglary
Osmanlylar Kipri haçan aldy?
Lefkoşa 1570-nji ýylyň 9-njy sentýabrynda ýykyldy, Gazimağusa bolsa 1570-nji ýylyň sentýabrynda başlanan gabawdan soň 1571-nji ýylyň awgustynda tabşyryldy. Osman dolandyryşy 1878-nji ýyla çenli dowam etdi.
Kiprde britan dolandyryşy haçan başlandy?
Kipr konwensiýasyna 1878-nji ýylyň 4-nji iýunynda gol çekildi: Britaniýa adany dolandyrdy, özygtyýarlylyk bolsa osmanlylarda galdy. Britaniýa Kipri 1914-nji ýylyň 5-nji noýabrynda anneksiýa etdi we Täç koloniýasy 1925-nji ýylda başlandy.
1974-nji ýylda näme boldy?
1974-nji ýylyň 15-nji iýulynda prezident Makariosa garşy agdarylyşykdan soň 20-nji iýuldan türk harby girişi we awgustda ikinji tapgyr boldy. Türk tarapy muny parahatçylyk operasiýasy diýip atlandyrýar; Kipr Respublikasy basyp alyş diýip atlandyrýar; BMG-niň 353 we 360 belgili kararlary ok atyşygy bes etmäge we daşary ýurt goşunlarynyň çykarylmagyna çagyrdy.
Haýsy ýurtlar DKTR-i ykrar edýär?
Ony döwlet hökmünde diňe Türkiýe ykrar edýär. BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 541 (1983) we 550 (1984) belgili kararlary jarnamany hukuk taýdan nädogry diýip atlandyrýar.
Ada şu gün bölünenmi?
Hawa. BMG-niň gözegçiligindäki bufer zolagy iki tarapy aýyrýar we UNFICYP-iň mandaty 2027-nji ýylyň 31-nji ýanwaryna çenli dowam edýär (2815 belgili karar, 2026).
Çeşmeler
- DKTR Maglumat edarasy: taryh
- DKTR Merkezi banky: DKTR hakynda (hronologiýa)
- BMG parahatçylygy goraýyş: UNFICYP-iň taryhy
- BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 541 belgili karary (1983)
- BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 550 belgili karary (1984)
- Adam hukuklary boýunça Ýewropa sudy: Kipr Türkiýä garşy (2001-nji ýylyň 10-njy maýy)
- EBSCO: The siege of Famagusta and the fall of Cyprus
- Britannica: Cyprus, the Republic of Cyprus
- Kipr Respublikasynyň Daşary işler ministrligi: taryhy maglumat
- Cyprus Mail: 2004-nji ýyldaky Annan meýilnamasy
Bu sahypa umumy taryhy maglumatdyr. Taraplaryň garaýyşlary olaryň çeşmelerine degişli edilýär; NORTHEA hiç bir tarapy tutmaýar. NORTHEA hukuk netijenamalaryny bermeýär; biz garaşsyz hukuk barlagyny utgaşdyrýarys we yzygiderli barlag dosýelerini düzýäris. Hukuk barlagy: KKTC Aklawçylar kollegiýasynda hasaba alnan aklawç tarapyndan barlandy.