Esasy mazmuna geçiň
NORTHEA
Dil: TK
Hususy maslahatlaşyk belläň
Menýu

Demirgazyk Kipr barada · Ýerli we endemik agaçlar

Kipriň we Demirgazyk Kipriň ýerli we endemik agaçlary

2026-njy ýylyň 28-nji oktýabryna görä, Kipr Respublikasynyň Tokaý departamentiniň The flora of the forests of Cyprus bukleti Kipr sedrini (Cedrus brevifolia) adanyň ýeke-täk endemik agajy diýip atlandyrýar we beýik gyrymsylyklaryň hataryna goşýan altyn emeni (Quercus alnifolia) hem endemik diýip belleýär. Buklet ikisini hem Troodos we Pafos tokaýy sebitinde ýerleşdirýär; Hohenheim uniwersitetine görä ol adanyň günorta bölegidir, açylan çeşmeleriň hiç biri hem ikisini Girne (Beşparmak) dag gerişinde görkezmeýär. Şol dag geriş üçin çeşmeler Kalabriýa (Türk) sosnasyny we Ortaýer deňzi kiparisini atlandyrýar. Bu sahypa agaçlary ýagdaýy boýunça tertipleýär we her çeşmäniň olary nirede görkezýändigini aýdýar.

2026-njy ýylyň 28-nji oktýabrynda tekstde atlandyrylan we aşakda sanalan çeşmelere görä barlandy. Taraplaryň garaýyşlary şol taraplara degişli edilýär.

Çeşmeler ýerli, endemik we getirilen agaçlary nähili belleýär

Kipr Respublikasynyň Tokaý departamenti The flora of the forests of Cyprus (Metbugat we maglumat edarasy, P.I.O. 158/2008) bukletini çap edýär; ol sanalan her ösümligi harp bilen belleýär: (N) ýerli, (E) bolsa Kipr bilen çäklenýän endemik manysynda. Bu sahypa agajyň adadaky ýagdaýy üçin şol şertli belgini ulanýar we her çeşmäniň agajy nirede görkezýändigini habar berýär; bu onuň ýagdaýyndan aýry mesele.

Hohenheim uniwersitetiniň Botanika institutynyň seminar slaýdlary (2019-njy ýylyň ýanwary) Beşparmak (Girne) dag gerişini 1,024 m-e çenli galýan hek daşly dag geriş, Troodos dag gerişini bolsa 1,952 m-e çenli galýan wulkan dag geriş hökmünde beýan edýär. Hohenheim Troodos dag gerişini adanyň Kipr Respublikasy tarapyndan dolandyrylýan günorta bölegine degişli edýär we sedri "Troodos dag gerişinde", endemik emeni bolsa "diňe Troodos daglarynda" ýerleşdirýär. Pafos tokaýy bukletden we Edinburg Korollyk botanika bagynyň sahypasyndan gelýär, Hohenheim slaýdlaryndan däl.

  • şertli belgiler

    Tokaý departamentiniň bukletinde ýerli (N) we endemik (E)

    Buklet tokaýlaryň agaçlaryny, gyrymsylyklaryny, pes gyrymsylyklaryny we otlaryny sanaýar we her birini (N) ýerli ýa-da (E) endemik diýip belleýär. Ol tokaýlaryň we tokaý ýerleriniň esasan Troodos we Pentadaktylos dag gerişleri bilen çäklenýändigini, olaryň etekleri bilen düzlüklerde we dagetek sebitlerde bolsa has kiçi meýdançalaryň bardygyny aýdýar.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

  • tokaý kategoriýalary

    Bukletdäki tokaý ýerleriniň dört kategoriýasy

    Tokaý departamentiniň bukleti tebigy sosna tokaýlaryny; esasan Pinus brutia bilen gaýtadan tokaýlaşdyrylan we täze tokaýlaşdyrylan ýerleri; makiýa, garig, frigana we otlak ýerlerini; şeýle hem bent we magdan ýaly boş ýerleri tapawutlandyrýar. Ol dolandyryş maksatlary üçin tokaýlaryň Esasy döwlet tokaýlary we Kiçi döwlet tokaýlary diýlip toparlanýandygyny goşýar.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

  • toparlara bölünişik

    Ýerli, getirilen we ýagdaýy anyk däl taksonlar (Hohenheim)

    Hohenheim syn slaýdlary Kiprde 2002 takson sanaýar: 1640 ýerli takson, ýabanda duş gelýän 244 getirilen takson, 42 gibrid we ýagdaýy anyk däl 84 görnüş. Slaýdlar adanyň baýlygyny geologiýa we howa üýtgeşikligine degişli edýär.

    Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de

  • salgylanma

    Plants of the World Online (Kew) sahypasynda Pinus brutia

    Plants of the World Online Kipri Pinus brutia-nyň ýerli ýaýraýyş çäginde duş gelýän ýurtlaryň hataryna goşýar we ýaýraýyş çägini günorta Balkan ýarym adasyndan demirgazyk-günbatar Eýrana we Liwana çenli diýip jemleýär. Ol Alžiri, Marokkony, Palestinany, Tunisi we Günbatar Awstraliýany getirilen ýerler hökmünde sanaýar.

    Çeşme: powo.science.kew.org

  • salgylanma

    Plants of the World Online (Kew) sahypasynda Cupressus sempervirens

    Plants of the World Online Cupressus sempervirens L. adyny kabul edilen at diýip belleýär we Kipri onuň ýerli sebitleriniň hataryna goşýar, ýerli ýaýraýyş çägini Gündogar Ortaýer deňzinden Eýrana çenli diýip jemleýär. Agajyň getirilen ýerleriniň aýry, has uzyn sanawy bar.

    Çeşme: powo.science.kew.org

  • gorag kategoriýasy

    Endemik agaçly ösümlikler üçin getirilen gorag kategoriýalary

    Tokaý departamentiniň bukleti Kipr sedrini 1996-njy ýyldaky IUCN sanawynda Howp astyna düşüp bilýän (Vulnerable), 1991-nji ýyldaky Ýewropa Gyzyl sanawynda bolsa Seýrek (Rare) diýip hasaplanandygyny aýdýar. Edinburg Korollyk botanika bagynyň has soňky sahypasy D2 kriteriýasy boýunça Vulnerable diýen 2011-nji ýyldaky IUCN bahasyna salgylanýar; Wikipedia altyn emen üçin 2017-nji ýyldaky IUCN Least Concern (Alada az) bahasyna salgylanýar.

    Çeşme: threatenedconifers.rbge.org.uk

1 / 6

Kipre mahsus: ýeke-täk endemik agaç Kipr sedri we beýik gyrymsylyk hökmünde sanalýan altyn emen. Emeli aň bilen döredilen wizual konsept
Emeli aň bilen döredilen wizual konsept

Kipre mahsus: ýeke-täk endemik agaç Kipr sedri we beýik gyrymsylyk hökmünde sanalýan altyn emen

Tokaý departamentiniň bukletine görä, Kipr sedri (Cedrus brevifolia) (E) diýip bellenen we "Kipriň ýeke-täk endemik agajy" bolup durýar. Ol Pafos tokaýynda Tripylos depesiniň töwereginde, 800-den 1,400 m-e çenli aralykda çäklenýär. Edinburg Korollyk botanika bagynyň howp astyndaky iglili agaçlar baradaky sahypasy onuň günbatar Kipriň Troodos daglaryndaky Pafos döwlet tokaýynyň Tripylos sebitine çäklenýändigini aýdýar we bäş tebigy agaç toparyny sanaýar. Bu sahypa üçin açylan çeşmeleriň hiç biri ony Girne dag gerişinde ýa-da demirgazykda başga ýerde görkezmeýär.

Şol bir buklet altyn emeni (Quercus alnifolia) (E) diýip belleýär; ol 500-den 1,800 m-e çenli ösýär we "Troodos dag gerişi bilen çäklenýär". Hohenheim syn slaýdlary hem diňe "Troodos daglarynda" duş gelýän endemik emeni beýan edýär. Ikisi hem Kipr barada adanyň ähli ýerine degişli maglumatlar bolup, ikisi hem agajy Kipr Respublikasy tarapyndan dolandyrylýan adanyň bölegindäki Troodos dag gerişinde görkezýär.

Buklet altyn emeni B.1. Beýik gyrymsylyklar bölüminde sanaýar we Kipr sedrini ýeke-täk endemik agaç diýip atlandyrýar. Wikipedia altyn emeni beýikligi 10 m-e çenli hemişe ýaşyl gyrymsylyk ýa-da kiçi agaç diýip beýan edýär. Şonuň üçin bu sahypa sedri endemik agaç, altyn emeni bolsa endemik agaçly ösümlik hökmünde habar berýär.

  • endemik agaç

    Kipr sedri (Cedrus brevifolia): bukletdäki ýaýraýyş çägi

    Tokaý departamentiniň bukleti onuň Tripylos depesiniň töwereginde (Pafos tokaýy) 800-den 1,400 m-e çenli çäklenýändigini we Kipriň ýeke-täk endemik agajydygyny aýdýar. Ol görnüşiň IUCN tarapyndan 1996-njy ýylda Vulnerable, 1991-nji ýyldaky Ýewropa Gyzyl sanawynda bolsa Rare diýlip sanalandygyny goşýar.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

  • endemik agaç

    Kipr sedri: toparlar, sanlar we howplar

    Edinburg Korollyk botanika bagynyň sahypasy bäş tebigy toparyny (Tripylos, Mauroi Kremoi, Sellae tis Ellias, Throni we Exo Milos) atlandyrýar we agaçlaryň köpüsiniň Tripylosda ýerleşýändigini aýdyp, ol ýere 1.99 km² eýelän meýdan we 16,000 ýetişen agaç (d.b.h. ≥12 cm) berýär; iki san hem diňe Tripylos üçindir. Ol ýangynyň esasy howpdugyny, ähli toparlaryň Natura 2000 ýerleri hökmünde bellenendigini aýdýar.

    Çeşme: threatenedconifers.rbge.org.uk

  • endemik agaç

    Kipr sedri: taksonomiýa we Sedr jülgesi (Wikipedia, ikinji derejeli)

    Wikipedia käbir botaniklere görä agajyň Liwan sedriniň bir warianty, beýlekilere görä bolsa aýry görnüş, Cedrus brevifolia bolup durýandygyny aýdýar. Ol agajy Pafos döwlet tokaýynyň Sedr jülgesinde 800-den 1,400 m-e çenli, käwagt Pinus brutia, Quercus alnifolia we Platanus orientalis bilen garyşyk toparlarda ýerleşdirýär we Girne dag gerişini agzamaýar.

    Çeşme: en.wikipedia.org

  • endemik agaçly ösümlik

    Altyn emen (Quercus alnifolia): bukletdäki ýaýraýyş çägi

    Tokaý departamentiniň bukleti Quercus alnifolia (altyn emen) görnüşini (E) diýip belleýär; ol 500-den 1,800 m-e çenli ösýär we Troodos dag gerişi bilen çäklenýär. Ýazgy B.1. Beýik gyrymsylyklar bölüminde sanalýar.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

  • endemik agaçly ösümlik

    Hohenheim syn slaýdlarynda altyn emen

    Hohenheim slaýdlary emen tokaýynyň az duş gelýän, kiçi meýdanlar bilen çäklenýän tokaý görnüşidigini we Kipriň diňe Troodos daglarynda duş gelýän endemik emeni, Quercus alnifolia, bardygyny aýdýar. Slaýdlar ony Platanus orientalis atlandyrylýan derýa kenary tokaýy bilen jübütleýär.

    Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de

  • endemik agaçly ösümlik

    Altyn emen: görnüşi we baha (Wikipedia, ikinji derejeli)

    Wikipedia Quercus alnifolia-ny 400-den 1,800 m-e çenli magmatik Troodos massiwi bilen çäklenýän, 10 m-e çenli hemişe ýaşyl gyrymsylyk ýa-da kiçi agaç hökmünde beýan edýär we oňa 2017-nji ýyldan IUCN Least Concern bahasyny berýär. Onuň beýiklik aralygy bukletiň 500-den 1,800 m-ine garanda azajyk tapawutlanýar.

    Çeşme: en.wikipedia.org

1 / 6

Ýerli iglili agaçlar: sosna, kiparis we arça

Tokaý departamentiniň bukleti Kalabriýa sosnasyny (Pinus brutia) we Ortaýer deňzi kiparisini (Cupressus sempervirens) ýerli diýip belleýär. Ol sosnany Troodos we Pentadaktylos dag gerişlerinde hem-de beýleki sebitlerde giň tokaýlary emele getirýän agalyk ediji görnüş, kiparisi bolsa Pentadaktylos dag gerişinde sosna bilen garyşyk toparlarda köpçülikleýin duş gelýän agaç hökmünde beýan edýär. Bular çeşmeleriň Girne dag gerişine iň köp goşýan agaç atlarydyr.

Hohenheim sosna slaýdlary (2019-njy ýylyň ýanwary) Pinus brutia-ny Kipriň iň möhüm tokaý agajy diýip atlandyrýar we Girne daglaryny onuň uly populýasiýalarda duş gelýän ýerleriniň hataryna goşýar. Slaýdlar Cupressus sempervirens-iň sosna bilen diňe Girne daglarynyň günorta tarapy ýaly örän gurak ýerlerde gabat gelýändigini aýdýar. Troodos dag gerişinde takmynan 1,500 m-den ýokarda sosnanyň ýerini gara sosna çalyşýar.

Finikiýa arçasy (Juniperus phoenicea) üçin buklet pes ýerlerdäki ýaýraýyş aralygyny berýär we Pentadaktylos dag gerişini hem-de Karpasia ýarym adasyny ol duş gelýän ýerleriň hataryna goşýar. Troodos dag gerişiniň sosnalary we arçalary adanyň ähli ýerine degişli maglumatlardyr we ol agaçlaryň demirgazykda barlygynyň subutnamasy däldir.

  • ýerli iglili agaç

    Kalabriýa sosnasy, Pinus brutia: bukletdäki ýazgy

    Buklet ony (N) diýip belleýär, 1,200 m-e çenli ösýändigini aýdýar we Troodos hem-de Pentadaktylos dag gerişlerinde we beýleki sebitlerde giň tokaýlary emele getirýän agalyk ediji görnüş diýip atlandyrýar. Beşparmak dag gerişi üçin Hohenheim slaýdlary Türk sosnasyny şu günki tokaýlaryň esasy agajy diýip atlandyrýar.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

  • ýerli iglili agaç

    Pinus brutia: ýaýraýşy (Hohenheim)

    Hohenheim sosna slaýdlary Pinus brutia-nyň Kipriň iň möhüm tokaý agajydygyny, Girne daglarynda uly populýasiýalaryň bardygyny we Kiprde diňe Pinus brutia var. brutia-nyň duş gelýändigini aýdýar. Olar onuň beýiklik aralygyny deňiz derejesinden takmynan 1,500 m-e çenli diýip berýär.

    Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de

  • ýerli iglili agaç

    Ortaýer deňzi kiparisi, Cupressus sempervirens: bukletdäki ýazgy

    Buklet ony (N) diýip belleýär, 1,200 m-e çenli ösýändigini, Pentadaktylos dag gerişinde köpçülikleýin duş gelýändigini we Pinus brutia bilen garyşyk toparlary emele getirýändigini aýdýar.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

  • ýerli iglili agaç

    Kiparis bilen sosna bilelikde: gurak günorta eňňitler

    Hohenheim sosna slaýdlary kiparisiň Pinus brutia bilen diňe Girne daglarynyň günorta tarapy ýaly örän gurak ýerlerde gabat gelýändigini aýdýar. Beşparmak slaýdlary ony şol tokaýlaryň ikinji iň köp duş gelýän agajy, gurak ýerlerde we esasan günorta eňňitlerde duş gelýän agaç diýip atlandyrýar.

    Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de

  • ýerli iglili agaç

    Finikiýa arçasy, Juniperus phoenicea: bukletdäki ýazgy

    Buklet ony (N) diýip belleýär we 400 m-e çenli ösýändigini, Kipr makiýasynyň agalyk ediji görnüşleriniň biridigini hem-de Pentadaktylos dag gerişinde, Karpasia ýarym adasynda, Greko burnunda (Cape Greko) we Akamas ýarym adasynda duş gelýändigini aýdýar.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

  • ýerli iglili agaç

    Finikiýa arçasy: Kipr daşky gurşawy öwrenmek we bilim merkezi

    CYCERE-niň "2020-nji ýylyň mart aýynyň görnüşi" sahypasy görnüşiň deňiz derejesinden 500 m-e çenli ýaýraýandygyny, kenarýaka zolagyň käbir ýerlerinde gyrymsylyk hökmünde ösýändigini we 10 m-e çenli ýetýändigini aýdýar. Ol Akamas bilen Karpasias-y finikiýa arça tokaýlarynyň saklanyp galan ýerleri hökmünde atlandyrýar we onuň gaty, çüýremäge çydamly agajynyň 20-nji asyryň başyna çenli jaý gurluşygynda ulanylandygyny beýan edýär.

    Çeşme: kykpee.org

  • ýerli iglili agaç

    Troodos iglili agaçlary: Troodos sosnasy we Troodos arçasy

    Buklet Pinus nigra ssp. pallasiana (Troodos sosnasy) görnüşini 1,200-den 1,950 m-e çenli merkezi Troodos töwereginde galyň tokaýlary emele getirýän ýerli agaç, Juniperus foetidissima (Troodos arçasy) görnüşini bolsa 1,500-den 1,950 m-e çenli onuň bilen garyşyk toparlarda ýerli diýip belleýär. Hohenheim slaýdlary gara sosna tokaýynyň diňe Troodos dag gerişinde duş gelýändigini aýdýar.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

1 / 7

Ýerli giň ýaprakly agaçlar we kiçi agaçlar. Emeli aň bilen döredilen wizual konsept
Emeli aň bilen döredilen wizual konsept

Ýerli giň ýaprakly agaçlar we kiçi agaçlar

Tokaý departamentiniň bukleti gündogar çynaryny (Platanus orientalis), alderi (Alnus orientalis), talyny (Salix alba), Lombardiýa terejini (Populus nigra), iki emeni, Pistacia atlantica-ny we harnupy ýerli diýip sanaýar. Ol çynar bilen alderi 1,500 m-e çenli derýa we çeşme kenarlarynyň agaçlary hökmünde beýan edýär. Kipr daşky gurşawy öwrenmek we bilim merkezi çynar üçin Akamas, Pafos we Troodos-y atlandyrýar we onuň Mesaoria düzlüginde seýrek ýa-da ýokdugyny aýdýar. Açylan çeşmeleriň hiç biri çynary demirgazykda görkezmeýär.

Kiçi agaçlar we beýik gyrymsylyklar üçin buklet terpentin agajyny (menengiç; Pistacia terebinthus), grek ýertudana agajyny (Arbutus andrachne) we ýabany zeýtuny (Olea europaea) ýerli diýip belleýär. Hohenheim Beşparmak slaýdlary menengiç bilen grek ýertudana agajyny Beşparmak dag gerişiniň tokaýlarynda we makiýasynda ýerleşdirýär hem-de Kiprde menengiç miwelerinden bir çörek bişirmek üçin peýdalanylýandygyny aýdýar.

Ekilen zeýtun bilen harnup öz sahypalarynda, ýagny Zeýtun bagy we zeýtun ýagy we Harnup, alyç we ýerli ekinler sahypalarynda beýan edilýär. Makiýa gyrymsylyklary we demirgazygyň ösümlik jemgyýetleri üçin Ösümlikler we haýwanat dünýäsi sahypasyna serediň.

  • ýerli giň ýaprakly agaç

    Gündogar çynary, Platanus orientalis: bukletdäki ýazgy

    Buklet ony (N) diýip belleýär we 1,500 m-e çenli derýa we çeşme kenarlarynda, köplenç alder bilen garyşyk toparlarda ösýändigini aýdýar.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

  • ýerli giň ýaprakly agaç

    Gündogar çynary: Kipr daşky gurşawy öwrenmek we bilim merkezi

    "2020-nji ýylyň noýabr aýynyň görnüşi" sahypasy ony ýarlaryň ýa-da suw çeşmeleriniň ýanyndaky ýerli agaç, Akamas, Pafos we Troodos-da derýalar boýunça 1,600 m-e çenli örän köp duş gelýän, Mesaoria düzlüginde seýrek ýa-da ýok we 30 m-den beýik diýip atlandyrýar. Ol tokaýlaryň içindäki köne agaçlaryň Tokaý departamenti tarapyndan goralýandygyny aýdýar.

    Çeşme: kykpee.org

  • ýerli giň ýaprakly agaç

    Alder, tal, Lombardiýa tereji we Pistacia atlantica

    Buklet Alnus orientalis görnüşini 1,500 m-e çenli derýa we çeşme kenarlarynda ýerli diýip belleýär, Salix alba, Populus nigra we Pistacia atlantica görnüşlerini bolsa şol üçüsi üçin ýaşaýyş ýeri ýa-da beýiklik bermezden, ýerli "beýleki üns çekiji agaçlar" hökmünde sanaýar.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

  • ýerli giň ýaprakly agaç

    Kermes emeni we Quercus infectoria ssp. veneris emeni

    Buklet Quercus infectoria ssp. veneris görnüşini 1,300 m-e çenli ýerli, agalyk ediji tokaý agajy däl-de, ýerli-ýerinde alyp agaçlar bolan kiçi dargadylan toparlary emele getirýän görnüş diýip belleýär. Ol Quercus coccifera ssp. calliprinos (kermes emeni) görnüşini ýaşaýyş ýeri görkezilmeýän ýerli beýik gyrymsylyk hökmünde sanaýar.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

  • ýerli kiçi agaç

    Terpentin agajy (menengiç), Pistacia terebinthus

    Buklet ony ýerli beýik gyrymsylyk hökmünde sanaýar. Hohenheim Beşparmak slaýdlary ony dag gerişiniň adaty ýoldaş görnüşi, esasan seýrek tokaýlaryň aşaky gatlagynda ýa-da makiýada ösýän, 2-den 6 m-e çenli beýiklikdäki we miweleri Kiprde bir çörek bişirmek üçin ulanylýan görnüş diýip atlandyrýar.

    Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de

  • ýerli kiçi agaç

    Grek ýertudana agajy (sandal), Arbutus andrachne

    Buklet ony (N) diýip belleýär we 1,500 m-e çenli ösýändigini aýdýar. Hohenheim Beşparmak slaýdlary ony dag gerişiniň tokaýlarynyň we makiýasynyň ýoldaş görnüşi, 3-den 5 m-e çenli beýiklikdäki we hek az bolan topraklary makul bilýän görnüş hökmünde sanaýar.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

  • ýerli gyrymsylyk ýa-da agaç

    Ýabany zeýtun, Olea europaea

    Buklet ýabany zeýtuny beýik gyrymsylyklar sanawynda (N) diýip belleýär we ony Olea europaea, ýabany zeýtun diýip suratlandyrýar. Ekilen zeýtun bagy we ýerli ösdürilýän zeýtun sorty zeýtun sahypasynda beýan edilýär.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

  • ýerli agaç

    Harnup, Ceratonia siliqua

    Buklet Ceratonia siliqua-ny ýerli "beýleki üns çekiji agaçlar" hataryna goşýar. Agajyň nähili ösdürilendigi, ýygnalandygy we gaýtadan işlenendigi harnup sahypasynda beýan edilýär.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

  • beýleki ýerliler

    Bukletdäki beýleki ýerli kiçi agaçlar we beýik gyrymsylyklar

    Buklet şeýle hem Acer obtusifolium (klen, 1,500 m-e çenli, Troodos we Pentadaktylos dag gerişlerinde), Laurus nobilis, Styrax officinalis, Myrtus communis, Tamarix tetragyna, Rhamnus alaternus, Juniperus oxycedrus we Crataegus azarolus görnüşlerini ýerli diýip belleýär.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

1 / 9

Ekilen we getirilen agaçlar

Çeşmeler iki sosna barada tapawutlanýar. Tokaý departamentiniň bukleti Aleppo sosnasyny (Pinus halepensis) we pinýa sosnasyny (Pinus pinea) ýerli diýip belleýär, Hohenheim sosna slaýdlary bolsa Aleppo sosnasynyň Kiprde tebigy ýagdaýda ösmeýändigini we käwagt, meselem Alevkaya tokaýynda ekilýändigini, pinýa sosnasynyň bolsa iýilýän tohumlary üçin ösdürilýän arheofitdigini (archaeophyte) aýdýar. Bu sahypa saýlamazdan iki beýanaty hem habar berýär.

Ýakyn Gündogar uniwersitetiniň awtorlarynyň (İlseven we Baştaş) 2018-nji ýyldaky makalasyna görä, eukalipt Kipre ilkinji gezek Osmanly dolandyryşynyň bar bolan tokaýlar barada hasabat taýýarlamak üçin 1876-njy ýylda Kipre iberen fransuz agaç hünärmeni P. G. Madon arkaly gelipdir; onuň ilkinji hasabaty 1880-nji ýylda çap edilipdir. Makala ekişi Iňlis döwrüne degişli edýär. Kipriň Tokaýlar Konserwatory G. W. Chapman-yň Unasylva Vol. 6 No. 4-de (takmynan 1952-nji ýyl) çap edilen makalasy eukalipt, Acacia cyanophylla we Casuarina ýaly ekzotik görnüşleriň tokaýlaşdyrmakda synagdan geçirilendigini aýdýar.

Ýerli agaçlar hem ekilýär. Hohenheim Beşparmak slaýdlary Pinus brutia-ny gaýtadan tokaýlaşdyrmak üçin we agaç üpjün ediji hökmünde ulanylýan çalt ösýän agaç diýip beýan edýär we muňa Demirgazyk Kipriň şu günki sosna tokaýlarynyň sebäbi bolup biljekdigini teklip edýär.

  • jedelli ýagdaý

    Pinýa sosnasy, Pinus pinea

    Hohenheim sosna slaýdlary ony Kiprde iýilýän tohumlary üçin ösdürilýän arheofit, çatyr şekilli täçli we 25-den 30 m-e çenli beýiklikli agaç diýip atlandyrýar. Tokaý departamentiniň bukleti bolsa ony "beýleki üns çekiji agaçlar" arasynda (N) diýip belleýär.

    Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de

  • jedelli ýagdaý

    Aleppo sosnasy, Pinus halepensis

    Hohenheim sosna slaýdlary onuň Kiprde tebigy ýagdaýda ösmeýändigini, käwagt (meselem Alevkaya tokaýynda) ekilýändigini we Pinus brutia bilen tebigy ýagdaýda gibridleşýändigini aýdýar. Buklet ony "beýleki üns çekiji agaçlar" arasynda (N) diýip belleýär.

    Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de

  • ekilen ýerli agaç

    Gaýtadan tokaýlaşdyrmakda Pinus brutia

    Hohenheim Beşparmak slaýdlary onuň çalt ösýän agaç hökmünde gaýtadan tokaýlaşdyrmak üçin we ykdysady taýdan möhüm agaç üpjün ediji hökmünde ulanylýandygyny aýdýar. Tokaý departamentiniň bukleti Kiprde gaýtadan tokaýlaşdyrylan we täze tokaýlaşdyrylan ýerleriň esasan Pinus brutia bilen amala aşyrylýandygyny aýdýar.

    Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de

  • getirilen agaç

    Mesaoria düzlüginde eukalipt (Ýakyn Gündogar uniwersiteti, 2018)

    İlseven we Baştaş eukalipti Mesaoria düzlüginde makul görülýän ekzotik görnüşleriň biri, Iňlis dolandyryşy wagtynda Awstraliýadan getirilen we Lefkoşadaky hem-de Larnakadaky agaçhanalarda ösdürilen agaç diýip beýan edýär. Olar Kiprde anyklanan 62 eukalipt görnüşi üçin Yıkıcı (2015) işine salgylanýar.

    Çeşme: ejmste.com

  • getirilen agaç

    Tokaýlaşdyrmakda synagdan geçirilen ekzotik görnüşler (Unasylva, G. W. Chapman)

    Chapman eukalipt görnüşleriniň ilkinji getirilen ekzotikleriň hataryndadygyny ýazýar we batgalyk ýerler üçin Eucalyptus camaldulensis, E. tereticornis, E. gomphocephala we E. occidentalis görnüşlerini atlandyrýar. Ol Acacia cyanophylla görnüşini çägäniň süýşmelerinde pioner görnüş hökmünde atlandyrýar, Pinus pinea-nyň şol ýerde köplenç ekilýändigini ýa-da sepilýändigini we Casuarina equisetifolia-nyň käwagt ösdürilýändigini aýdýar. Ol Unasylva Vol. 6 No. 4-de (takmynan 1952-nji ýyl) çap edildi.

    Çeşme: fao.org

  • ekilen ýerli agaç

    Çynar we kiparis ekilen agaçlar hökmünde

    CYCERE çynaryň uly meýdanda ýeke ýa-da hatarlap, budalýan köçe ýa-da meýdança kölegesi agajy hökmünde ekilip bilinjekdigini aýdýar. Hohenheim Beşparmak slaýdlary Ortaýer deňzi kiparisiniň tokaýçylyk üçin ýa-da bezeg agajy hökmünde ulanylyp bilinjekdigini aýdýar.

    Çeşme: kykpee.org

  • miwe agaçlary

    Mesaoria gyrasyndaky zeýtun, harnup we sitrus terraslary

    Hohenheim syn slaýdlary Mesaoria düzlüginiň ekerançylyk sebäpli esasan agaçsyz bolandygyny, gyralarynda bolsa zeýtun, harnup ýa-da sitrus agaçlarynyň terraslarynyň bardygyny beýan edýär. Bu ekilen agaçlar zeýtun we harnup sahypalarynda beýan edilýär.

    Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de

1 / 7

Ýangyn, gaýtadan dikeldiş we agaç örtügini goramak

Stambul uniwersitetiniň DKTR-daky tokaý ýangynlary barada dissertasiýasy (Hamit Ayberk, 2000) tokaýlaryň ýurduň meýdanynyň takmynan 18.4%-ini tutýandygyny we 1975-nji ýyldan 1998-nji ýyla çenli takmynan 25,389 gektary ýakan 911 tokaý we ýer ýangynyň bolandygyny, olaryň köpüsiniň seresapsyzlykdan we ünssüzlikden döränini aýdýar. Bu sanlar şol döwür üçin, häzirki wagt üçin däl.

Hohenheim Beşparmak slaýdlary tokaý ýangynlarynyň ýygydygyny, doly öňüni almagyň mümkin däldigini we çäreleriň ýangyn goranyş zolaklaryny, ýangyndan goraýyş ulgamlaryny we habarlylyk kampaniýalaryny öz içine alýandygyny aýdýar. Olar dag gerişiniň diýen ýaly ählisiniň mümkin Natura 2000 sebiti bolup biljekdigini, ýöne 2019-njy ýylda Beşparmak daglarynyň içinde resmi gorag sebitleriniň ýokdugyny aýdýar.

Ýangyn endemik agaçlar üçin hem möhümdir. Edinburg Korollyk botanika bagynyň sahypasy bir ýangynyň Kipr sedri populýasiýasynyň köpüsini ýa-da hemmesini ýok edip biljekdigini we toparlarda ýangyndan goraýyş we gözegçilik bardygyny aýdýar.

  • DKTR dissertasiýasy

    DKTR-da tokaý ýangynlary: Stambul uniwersitetiniň dissertasiýasy (2000)

    Abstrakt tokaýlary ýurduň meýdanynyň takmynan 18.4%-i diýip, 1975-nji ýyldan 1998-nji ýyla çenli takmynan 25,389 gektar ýanan 911 tokaý we ýer ýangyny diýip görkezýär. Ol has güýçli jezalary, ýangyn ýollaryny we gözegçilik diňlerini maslahat berýär.

    Çeşme: acikbilim.yok.gov.tr

  • ýangyn we gorag

    Beşparmak dag gerişiniň ýangyn çäreleri we gorag ýagdaýy

    Hohenheim slaýdlary ýangyn goranyş zolaklaryny, gurnalan ýangyndan goraýyş ulgamlaryny we habarlylyk kampaniýalaryny atlandyrýar we dag gerişindäki 35 çygly ýeriň diňe 6-synyň tebigydygyny belleýär. Olar ýazylan wagtynda dag gerişinde resmi gorag sebitleriniň ýokdugyny aýdýar.

    Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de

  • dikeldiş

    Emeni gaýtadan dikeltmek taslamalary

    Hohenheim Beşparmak slaýdlary emen tokaýlaryny gaýtadan dikeltmegi iň möhüm maksatlaryň biri diýip atlandyrýar we Aleppo emeni populýasiýalaryny goldaýan ÝB tarapyndan maliýeleşdirilýän "Oak for the Future" taslamasyny beýan edýär. Olar Demirgazyk Kipriň gaýtadan tokaýlaşdyrmak üçin meýilnamalar düzendigini goşýar.

    Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de

  • ýangyn ekologiýasy

    Pinus brutia we ýangyn

    Hohenheim sosna slaýdlary görnüşiň ikinji ýylyndan başlap konus öndürip başlaýandygyny, tohumlarynyň 150°C-a çenli çydaýandygyny we tokaý ýangynlaryndan soň çiläp çykýandygyny hem-de çalt täzeden ornaşyp bilýän pioner görnüş hasaplanýandygyny aýdýar. Olar sosna tokaýlarynyň tokaý ýangynlaryna örän ýykgyndygyny hem belleýär.

    Çeşme: botanik.uni-hohenheim.de

  • ýangyn we gorag

    Kipr sedri: gorag çäreleri

    Edinburg Korollyk botanika bagynyň sahypasy ýangynyň esasy howpdugyny, ýagyşyň azalmagynyň täjiň gurap gidişi bilen baglanyşyklydygyny, toparlaryň Natura 2000 ýerleridigini, käbirleriniň 1984-nji we 2000-nji ýyllardan bäri Milli tebigy goraghanalardygyny, mal örütmegiň çykarylandygyny, ýangyndan goraýyş ulgamynyň we ex situ gen banky plantasiýalarynyň bardygyny aýdýar.

    Çeşme: threatenedconifers.rbge.org.uk

  • ýangyndan soňky ösümlikler

    Cistus görnüşleri ýangyndan soň ösýän ösümlikler hökmünde (buklet)

    Buklet dört Cistus görnüşiniň, aýratyn hem ýangyndan soň ösýän ösümlikler hökmünde, ýokary ekologik ähmiýetiniň bardygyny aýdýar we Calycotome villosa (tikenli ýabany supürgi) görnüşini 1,100 m-e çenli adaty görnüş hökmünde sanaýar. Hohenheim slaýdlary Calicotome villosa-nyň tokaýyň kesilmegi ýa-da tokaý ýangynlary sebäpli açylan topraklarda ösýändigini aýdýar.

    Çeşme: pedoulas.org.cy

1 / 6

Amaly bellikler

  • Umumy we ylmy atlar çeşmä görä üýtgeýär. Wikipedia-nyň aýtmagyna görä, Kipr sedri bukletde görnüş (Cedrus brevifolia), käbir botanikler tarapyndan bolsa Liwan sedriniň bir warianty hökmünde seredilýär; altyn emen ol ýerde kiçi emen diýlip hem atlandyrylýar.
  • Troodos we Pafos tokaýy Kipr Respublikasy tarapyndan dolandyrylýan sebitde ýerleşýär. Kipr sedri we altyn emen baradaky beýanatlar şol agaçlar barada adanyň ähli ýerine degişli maglumatlardyr. Buklet ikisini hem çäklenen diýip beýan edýär: sedri Tripylos depesiniň töwerek meýdany bilen, emeni Troodos dag gerişi bilen; açylan çeşmeleriň hiç biri hem iki agajy demirgazykda görkezmeýär.
  • Buklet 2008-nji ýyldaky, iki sütünli gurluşly gysga neşir; ol altyn emeni B.1. Beýik gyrymsylyklar bölüminde sanaýar. Hohenheim slaýdlary talyp seminar prezentasiýalarydyr, Wikipedia sahypalary bolsa ikinji derejeli çeşmelerdir.
  • Çeşmeler Aleppo sosnasynyň we pinýa sosnasynyň Kiprdäki ýagdaýy barada ylalaşmaýar (bukletde ýerli, Hohenheim slaýdlarynda ekilen ýa-da getirilen). Bu sahypa ikisini hem habar berýär we meseläni çözmeýär.
  • Açylan çeşmeleriň arasynda DKTR Tokaýçylyk departamentiniň görnüş sanawy tapylmady, şonuň üçin bu ýerdäki DKTR-a degişli agaç ýazgylary Hohenheim (2019), Kipr daşky gurşawy öwrenmek we bilim merkezi we 2000-nji ýyldaky Stambul uniwersitetiniň dissertasiýasyna daýanýar.

Köp berilýän soraglar

Kipre haýsy agaçlar endemik?

Tokaý departamentiniň bukleti (2008) Kipr sedrini (Cedrus brevifolia) Kipriň ýeke-täk endemik agajy diýip atlandyrýar. Ol altyn emeni (Quercus alnifolia) B.1. Beýik gyrymsylyklar bölüminde sanaýar we ony hem endemik diýip belleýär, şonuň üçin bu sahypa ony endemik agaçly ösümlik diýip atlandyrýar. Buklet sedri Pafos tokaýynda Tripylosyň töwereginde, emeni bolsa Troodos dag gerişinde ýerleşdirýär.

Kipr sedri Demirgazyk Kiprde ösýärmi?

Açylan çeşmeleriň hiç biri ony şol ýerde görkezmeýär. Tokaý departamentiniň bukleti (2008) ony Pafos tokaýynda Tripylos depesiniň töwerek meýdany bilen çäklendirýär, Edinburg Korollyk botanika bagynyň sahypasy bolsa günbatar Kipriň Troodos daglarynda bäş tebigy toparyny sanaýar.

Altyn emen nirede ösýär?

Tokaý departamentiniň bukleti (2008) we Hohenheim slaýdlary (2019) altyn emeni Troodos dag gerişi bilen çäklendirýär, buklet 500-den 1,800 m-e çenli beýiklik berýär. Wikipedia 400-den 1,800 m-e çenli hemişe ýaşyl gyrymsylygy ýa-da 10 m-e çenli kiçi agajy beýan edýär.

Girne dag gerişiniň esasy tokaý agajy haýsy?

Hohenheim Beşparmak slaýdlary (2019) Türk sosnasyny, Pinus brutia-ny, Beşparmak tokaýlarynyň şu günki esasy agajy, Ortaýer deňzi kiparisini bolsa ikinji iň köp duş gelýän agaç diýip atlandyrýar. Hohenheim sosna slaýdlary (2019) Girne daglaryny Pinus brutia-nyň uly populýasiýalarda duş gelýän ýerleriniň hataryna goşýar.

Ortaýer deňzi kiparisi Kipre ýerlimi?

Plants of the World Online Kipri Cupressus sempervirens-iň ýerli ýaýraýyş çägine goşýar, Tokaý departamentiniň bukleti (2008) bolsa ony ýerli we Pentadaktylos dag gerişinde köpçülikleýin duş gelýän diýip belleýär. Hohenheim slaýdlary (2019) ony bezeg agajy hökmünde hem ulanylyp bilinjek diýip beýan edýär.

Gündogar çynary Kiprde nirede ösýär?

Tokaý departamentiniň bukleti (2008) onuň 1,500 m-e çenli derýa we çeşme kenarlarynda ösýändigini aýdýar, Kipr daşky gurşawy öwrenmek we bilim merkezi (2020-nji ýylyň noýabr sahypasy) Akamas, Pafos we Troodos-y atlandyrýar we onuň Mesaoria düzlüginde seýrek ýa-da ýokdugyny aýdýar. Açylan çeşmeleriň hiç biri ony demirgazykda görkezmeýär.

Aleppo sosnasy Kipre ýerlimi?

Çeşmeler tapawutlanýar. Tokaý departamentiniň bukleti (2008) Pinus halepensis-i ýerli diýip belleýär, Hohenheim sosna slaýdlary (2019) bolsa onuň Kiprde tebigy ýagdaýda ösmeýändigini we käwagt, meselem Alevkaya tokaýynda ekilýändigini aýdýar.

Eukalipt agaçlary Kipre ýerlimi?

Ýakyn Gündogar uniwersitetiniň awtorlary (2018) eukalipti Iňlis dolandyryşy wagtynda Awstraliýadan getirilen ekzotik görnüş diýip beýan edýär. Olar Osmanly dolandyryşynyň 1876-njy ýylda tokaýlar barada hasabat taýýarlamak üçin iberen fransuz agaç hünärmeni Madon-y atlandyrýar; onuň ilkinji hasabaty 1880-nji ýylda çap edilipdir. Makalanyň özi ýerli däl sözüni ulanmaýar.

Karpaz ýarym adasynda haýsy arça ösýär?

Tokaý departamentiniň bukleti (2008) Karpasia ýarym adasyny finikiýa arçasynyň (Juniperus phoenicea) duş gelýän ýerleriniň hataryna goşýar, Kipr daşky gurşawy öwrenmek we bilim merkezi (2020-nji ýylyň mart sahypasy) bolsa Karpasias-y saklanyp galan arça tokaýlary bolan ýerleriň hataryna goşýar.

Çeşmeler

Demirgazyk Kipr barada soragyňyz barmy?

Etraplar, myhmanhanalar ýa-da emläk barada şahsy söhbetdeşlik üçin NORTHEA-ga ýazyň.

NORTHEA bilen habarlaşyň