Esasy mazmuna geçiň
NORTHEA
Dil: TK
Hususy maslahatlaşyk belläň
Menýu

Demirgazyk Kipr barada

Demirgazyk Kipr: ilki taryh, soň ýerler we agşamlar

Demirgazyk Kipr Kipr adasynyň demirgazyk bölegidir; ony türk kipr tarapy 1983-nji ýylyň 15-nji noýabrynda yglan edilen Demirgazyk Kipr Türk Respublikasy (DKTR) hökmünde dolandyrýar. Ony diňe Türkiýe döwlet hökmünde ykrar edýär, BMG Howpsuzlyk Geňeşi bolsa bu yglany hukuk taýdan ýaramaz diýip atlandyrdy. Onuň de-fakto paýtagty Demirgazyk Lefkoşadyr (North Nicosia). Osman dolandyryşy 1570-71-nji ýyllarda başlandy, iňlis dolandyryşy bolsa 1878-nji ýylda başlandy.

2026-njy ýylyň 23-nji oktýabryna görä. Seneler we resmi garaýyşlar her duralganyň aşagynda sanalan çeşmelere degişli edilýär.

1571-nji ýyldan şu güne çenli

Ýyllar boýunça geçmek üçin süýşüriň, çekiň ýa-da peýkamlary ulanyň.

  • Osman goşunlary Lefkoşany we Gazimağusany (Famagusta) alýar. Emeli aň bilen döredilen wizual konsept
    Emeli aň bilen döredilen wizual konsept

    1570-71

    Osman goşunlary Lefkoşany we Gazimağusany (Famagusta) alýar

    Lala Mustafa Paşanyň ýolbaşçylygyndaky Osman goşunlary 1570-nji ýylda Kipre gondular. EBSCO-nyň habaryna görä, Lefkoşa 1570-nji ýylyň 9-njy sentýabrynda ýykyldy. Gazimağusanyň gabawy 1570-nji ýylyň sentýabryndan wenesiýa garnizony 1571-nji ýylyň awgustynda tabyn bolýança dowam etdi; soňky tabyn bolmagyň takyk güni barada çeşmeler biri-birinden tapawutlanýar. Şondan soň Kipr Osman welaýaty boldy, osmanlylar bolsa adany 1878-nji ýyla çenli öz elinde saklady.

    Çeşmeler: EBSCO Research Starters · Wikipedia: Ottoman Cyprus · DKTR Habarlar ofisi

  • Osman welaýaty hökmünde Kipr. Emeli aň bilen döredilen wizual konsept
    Emeli aň bilen döredilen wizual konsept

    1571-1878

    Osman welaýaty hökmünde Kipr

    EBSCO-nyň habaryna görä, Kipr basyp alnandan soň täze Osman welaýaty boldy we ol ýerde köp sanly türk ilaty ýerleşdi. Osman dolandyryşy 1878-nji ýylda iňlisleriň dolandyryşy ele almagy bilen tamamlandy.

    Çeşmeler: EBSCO Research Starters

  • Iňlis dolandyryşy başlanýar. Emeli aň bilen döredilen wizual konsept
    Emeli aň bilen döredilen wizual konsept

    1878

    Iňlis dolandyryşy başlanýar

    Wikipedia-nyň habaryna görä 1878-nji ýylyň 4-nji iýunynda gizlinlikde gol çekilen we 1878-nji ýylyň 9-njy iýulynda aç-açan yglan edilen Kipr konwensiýasyna laýyklykda Beýik Britaniýa Kipriň dolandyryşyny Osman imperiýasyndan kabul etdi. DKTR Habarlar ofisi iňlis dolandyryşyny 1878-nji ýyla degişli edýär we ony kärende diýip häsiýetlendirýär. Nominal Osman häkimiýeti Birinji jahan urşuna çenli dowam etdi.

    Çeşmeler: Wikipedia: Ottoman Cyprus · Wikipedia: British Cyprus · DKTR Habarlar ofisi

  • Anneksiýa we Täç koloniýasy. Emeli aň bilen döredilen wizual konsept
    Emeli aň bilen döredilen wizual konsept

    1914-1925

    Anneksiýa we Täç koloniýasy

    Osman imperiýasy Birinji jahan urşuna girenden soň, Beýik Britaniýa 1914-nji ýylyň 5-nji noýabrynda Kipriň anneksiýasyny yglan etdi; muny DKTR Habarlar ofisi hem, Wikipedia hem tassyklaýar. Kipr 1925-nji ýylda Täç koloniýasy boldy; Wikipedia-nyň maglumat gutusy 1925-nji ýylyň 1-nji maýyny görkezýär, beýleki çeşmeler başga seneleri berýär, şol sebäpli bu ýerde diňe ýyl takykdyr.

    Çeşmeler: DKTR Habarlar ofisi · Wikipedia: British Cyprus

  • Kipr Respublikasy esaslandyrylýar. Emeli aň bilen döredilen wizual konsept
    Emeli aň bilen döredilen wizual konsept

    16 awgust 1960

    Kipr Respublikasy esaslandyrylýar

    Wikipedia-nyň we DKTR Merkezi bankynyň hronologiýasynyň habaryna görä, Kipr 1959-njy ýylda baglaşylan London we Sýurih ylalaşyklaryndan soň 1960-njy ýylyň 16-njy awgustynda garaşsyzlyk aldy. Täze respublikanyň iki jemgyýetli konstitusiýasy bardy. DKTR Habarlar ofisi respublikany şol ylalaşyklar esasynda döredilen iki jemgyýetli döwlet diýip häsiýetlendirýär.

    Çeşmeler: Wikipedia: British Cyprus · DKTR Merkezi banky · DKTR Habarlar ofisi

  • Jemgyýetara zorluk we UNFICYP. Emeli aň bilen döredilen wizual konsept
    Emeli aň bilen döredilen wizual konsept

    1963-64

    Jemgyýetara zorluk we UNFICYP

    Prezident Makarios 1963-nji ýylyň 30-njy noýabrynda 13 konstitusion üýtgetmäni teklip etdi we 21-nji dekabrda Lefkoşada çaknyşyklar başlandy. Grek kipr beýanlarynda türk kiprlileriň döwlet edaralaryndan çykandygy aýdylýar; türk kipr beýanlarynda bolsa olaryň mejbur edilip çykarylandygy aýdylýar. BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 1964-nji ýylyň 4-nji martyndaky 186-njy rezolýusiýasy parahatçylygy saklaýjy güýç, UNFICYP döretmegi maslahat berdi.

    Çeşmeler: Wikipedia: Cyprus dispute · BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 186-njy rezolýusiýasy (1964) · DKTR Habarlar ofisi

  • Döwlet agdarylyşygy, harby goşulyşma we bölünme. Emeli aň bilen döredilen wizual konsept
    Emeli aň bilen döredilen wizual konsept

    1974

    Döwlet agdarylyşygy, harby goşulyşma we bölünme

    1974-nji ýylyň 15-nji iýulynda Milli Gwardiýanyň ofiserleri Prezident Makarios-y agdardylar. 20-nji iýulda türk goşunlary Girneniň (Kyrenia) golaýynda gondular; şol günki Howpsuzlyk Geňeşiniň 353-nji rezolýusiýasy daşary ýurt harby goşulyşmasynyň bes edilmegini talap etdi. Türkiýe öz hereketini Kepillik şertnamasyna laýyklykda parahatçylyk operasiýasy diýip atlandyrýar, Kipr Respublikasy bolsa ony çozuş diýip atlandyrýar. Ondan soň atyşygy bes etmek çyzygy emele geldi.

    Çeşmeler: Wikipedia: Turkish invasion of Cyprus · BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 353-nji rezolýusiýasy (1974) · BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 360-njy rezolýusiýasy (1974)

  • Türk Kipr Federal Döwleti. Emeli aň bilen döredilen wizual konsept
    Emeli aň bilen döredilen wizual konsept

    13 fewral 1975

    Türk Kipr Federal Döwleti

    1975-nji ýylyň 13-nji fewralynda türk kipr tarapy Türk Kipr Federal Döwletini yglan etdi; DKTR Habarlar ofisi ony mümkin bolan geljekki federasiýanyň türk düzüm bölegi diýip häsiýetlendirýär. 1975-nji ýylyň 12-nji martynda BMG Howpsuzlyk Geňeşi 367-nji rezolýusiýasynda 13-nji fewraldaky bir taraplaýyn karara ökünç bildirdi.

    Çeşmeler: DKTR Habarlar ofisi · BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 367-nji rezolýusiýasy (1975) · Wikipedia: Northern Cyprus

  • DKTR yglan edilýär. Emeli aň bilen döredilen wizual konsept
    Emeli aň bilen döredilen wizual konsept

    15 noýabr 1983

    DKTR yglan edilýär

    1983-nji ýylyň 15-nji noýabrynda türk kipr häkimiýetleri Demirgazyk Kipr Türk Respublikasyny yglan etdi. Türk kipr tarapy muny öz kaderini özbaşdak kesgitlemek hukugynyň amala aşyrylmagy hökmünde görkezýär. BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 1983-nji ýylyň 18-nji noýabryndaky 541-nji rezolýusiýasy bu yglanyň hukuk taýdan ýaramazdygyny hasaplady we ony yzyna almaga çagyrdy, 1984-nji ýylyň 11-nji maýyndaky 550-nji rezolýusiýa muny gaýtadan tassyklady. DKTR-ny diňe Türkiýe ykrar edýär.

    Çeşmeler: BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 541-nji rezolýusiýasy (1983) · BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 550-nji rezolýusiýasy (1984) · DKTR Habarlar ofisi

  • Ilkinji geçelgeler açylýar. Emeli aň bilen döredilen wizual konsept
    Emeli aň bilen döredilen wizual konsept

    23 aprel 2003

    Ilkinji geçelgeler açylýar

    Cyprus Mail-yň habaryna görä, ilkinji geçelge 2003-nji ýylyň 23-nji aprelinde Lefkoşadaky Ledra Palace-da açyldy; bu bufer zolak boýunça ilkinji geçelgedi. Şol bir çeşme 24-nji aprelde agşam sagat 6-a çenli takmynan 1 600 türk kiprliniň günorta, takmynan 700 grek kiprliniň bolsa demirgazyk geçendigini habar berýär. Şondan bäri has köp geçelge açyldy.

    Çeşmeler: Cyprus Mail

  • Annan meýilnamasy boýunça referendumlar we Ýewropa Bileleşigine girmek. Emeli aň bilen döredilen wizual konsept
    Emeli aň bilen döredilen wizual konsept

    2004

    Annan meýilnamasy boýunça referendumlar we Ýewropa Bileleşigine girmek

    2004-nji ýylyň 24-nji aprelinde BMG-niň Annan meýilnamasy boýunça aýry-aýry referendumlar geçirildi. Cyprus Mail-yň habaryna görä, türk kipr saýlawçylary ony 64,9 göterim ses bilen makullady, grek kipr saýlawçylary bolsa 75,8 göterim ses bilen ret etdi. Kipr Respublikasy 2004-nji ýylyň 1-nji maýynda Ýewropa Bileleşigine goşuldy, Ýewropa Bileleşiginiň hukugynyň ulanylyşy demirgazykda togtadyldy.

    Çeşmeler: Cyprus Mail · Wikipedia: Annan Plan · Wikipedia: Northern Cyprus

  • Demirgazyk Kipr şu gün. Emeli aň bilen döredilen wizual konsept
    Emeli aň bilen döredilen wizual konsept

    2026

    Demirgazyk Kipr şu gün

    DKTR-ny döwlet hökmünde diňe Türkiýe ykrar edýär. BMG 1983-nji ýyldaky yglany hukuk taýdan ýaramaz hasaplaýar, ada bolsa syýasy taýdan bölünen ýagdaýda galýar. Ony BMG-niň patrullyk edýän bufer zolagy kesip geçýär. Howpsuzlyk Geňeşi 2026-njy ýylyň 30-njy ýanwarynda 2815-nji rezolýusiýasynda UNFICYP-iň ygtyýarlygyny 2027-nji ýylyň 31-nji ýanwaryna çenli uzaltdy we resmi gepleşiklere gaýdyp gelmäge çagyrdy.

    Çeşmeler: BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 2815-nji rezolýusiýasy (2026) · BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 541-nji rezolýusiýasy (1983) · Wikipedia: Northern Cyprus

1 / 12

Demirgazyk Kipri öwreniň

Köp berilýän soraglar

Osmanlylar Kipri haçan aldy?

Osman goşunlary 1570-nji ýylda gondular. Lefkoşa 1570-nji ýylyň 9-njy sentýabrynda ýykyldy, Gazimağusa bolsa 1570-nji ýylyň sentýabrynda başlanan gabawdan soň 1571-nji ýylyň awgustynda tabyn boldy. Osman dolandyryşy şondan soň 1878-nji ýyla çenli dowam etdi, şonda Beýik Britaniýa adanyň dolandyryşyny kabul etdi.

Kipriň iňlis dolandyryşy haçan başlandy?

Beýik Britaniýa Kipriň dolandyryşyny 1878-nji ýylyň 4-nji iýunyndaky Kipr konwensiýasyna laýyklykda kabul etdi. Beýik Britaniýa 1914-nji ýylyň 5-nji noýabrynda anneksiýa yglan etdi we Kipr 1925-nji ýylda Täç koloniýasy boldy. Iňlis dolandyryşy 1960-njy ýylyň 16-njy awgustyndaky garaşsyzlyk bilen tamamlandy.

1974-nji ýylda Kiprde näme boldy?

Milli Gwardiýanyň ofiserleri 1974-nji ýylyň 15-nji iýulynda Prezident Makarios-y agdardylar, türk goşunlary bolsa 20-nji iýulda Girneniň (Kyrenia) golaýynda gondular. Türkiýe muny Kepillik şertnamasyna laýyklykda parahatçylyk operasiýasy diýip atlandyrýar, Kipr Respublikasy bolsa ony çozuş diýip atlandyrýar. Awgust aýynda atyşygy bes etmek çyzygy emele geldi.

DKTR-ny haýsy ýurtlar ykrar edýär?

Demirgazyk Kipr Türk Respublikasyny döwlet hökmünde diňe Türkiýe ykrar edýär. BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň 1983-nji ýyldaky 541-nji rezolýusiýasy 1983-nji ýylyň 15-nji noýabryndaky yglany hukuk taýdan ýaramaz hasaplady, 1984-nji ýyldaky 550-nji rezolýusiýa muny gaýtadan tassyklady we döwletlere ony ykrar etmezlige çagyrdy.

Ada şu gün bölünenmi?

Hawa. Adany BMG-niň patrullyk edýän bufer zolagy kesip geçýär, demirgazygyň syýasy ýagdaýy bolsa jedelleşikli bolmagynda galýar. Howpsuzlyk Geňeşi 2026-njy ýylyň 30-njy ýanwaryndaky 2815-nji rezolýusiýasynda BMG-niň parahatçylygy saklaýjy ygtyýarlygyny 2027-nji ýylyň 31-nji ýanwaryna çenli uzaltdy we resmi gepleşiklere gaýdyp gelmäge çagyrdy.

Demirgazyk Kipr barada soragyňyz barmy?

Etraplar, myhmanhanalar ýa-da emläk barada şahsy söhbetdeşlik üçin NORTHEA-a ýazyň.

NORTHEA bilen habarlaşyň