Demirgazyk Kipr barada · Zeýtun baglary we zeýtun ýagy
Demirgazyk Kiprde zeýtun baglary we zeýtun ýagy
2026-njy ýylyň 28-nji oktýabryna görä, Mustafa Kemal Uniwersitetiniň Oba Hojalyk Ylymlary Žurnalyndaky 2025-nji ýyldaky makala, ýerli zeýtun genotipi Ada Yerlisiniň (Yerli Zeytin ýa-da Kıbrıs Zeytini diýlip hem atlandyrylýar) DKTR-da giňden ýetişdirilýändigini we onuň Türkiýäniň Milli Sort Sanawyna 1662 belgi bilen girizilendigini aýdýar. 2017-nji ýyldaky Ege Uniwersitetiniň barlagy Girne, Karşıyaka we Lapta töwereginde 47 zeýtun görnüşinden nusga aldy. Bu sahypa şol makalalary, Visit North Cyprus-yň çakıstes barada beýan edenlerini we Halkara Zeýtun Geňeşiniň (International Olive Council) ýag derejelerini jemleýär; her çeşme bilen baglanyşyk berilýär.
2026-njy ýylyň 28-nji oktýabrynda tekstde atlandyrylan we aşakda sanalan çeşmelere görä barlandy. Taraplaryň garaýyşlary şol taraplara degişli edilýär.
Kiprde zeýtun agaçlary: irki subutnamalar we gadymy baglar
Şenoğlunyň (Kıbrıs žurnaly, 17-nji san, 2025) pikiriçe, Kipr Bürünç eýýamyndan bäri zeýtun ýagy söwdasyna gatnaşýar. Makala diňe Demirgazyk Kipri däl, tutuş adany öz içine alýar. Ol Kiprde zeýtun agaçlarynyň iň irki subutnamasynyň keramikasyz Neolit döwrüne degişlidigini, ýagny Karpazdaky Andreas-Kastros burnunda (Cape Andreas-Kastros) tapylan, çaklamaça ýabany agaçlardan gelen tohumlaryň radiokarbon usuly bilen b.e.öň. 5825–4190 ýyllara degişli edilendigini habar berýär. Giçki Kipr döwrüne (b.e.öň. 1600–1050) degişli tohumlar ep-esli uludy; awtor muny ekerançylygyň subutnamasy hökmünde görkezýär.
Karanfiloğlunyň, Metäniň we Çetiniň (2017) Tozluya (2007) salgylanyp aýtmagyna görä, Güzelyurt-Kalkanlı sebitindäki 1000 ýyldan köne zeýtun agaçlary ýadygärlik agaçlar hökmünde gorag astyna alnypdyr. Öztepe (2007) Karpazdaky Knidos ýaşaýyş ýerinde zeýtun ýagy öndürmek bilen baglanyşykly pres agramlaryny we pres düýplerini hasaba alýar hem-de A. Dileriň 1999–2000-nji ýyllarda Demirgazyk Kiprdäki zeýtun ýagy we çakyr ussahanalaryny hem-de preslerini barlandygyny aýdýar. Adanyň has giň ösümlik dünýäsi barada ösümlikler we haýwanat dünýäsi sahypasyna serediň.
1 / 4
Ada Yerlisi: ýerli zeýtun sorty
Karanfiloğlu we kärdeşleriniň (Mustafa Kemal Uniwersitetiniň Oba Hojalyk Ylymlary Žurnaly, 2025) pikiriçe, ýerli halk arasynda Ada Yerlisi, Yerli Zeytin ýa-da Kıbrıs Zeytini diýlip bilinýän genotip tutuş DKTR-da giňden ýetişdirilýär we adadaky zeýtun agaçlarynyň köpüsi oňa degişlidir. Awtorlar onuň Türkiýäniň Milli Sort Sanawyna "Ada Yerlisi" ady bilen (1662 belgi, 26.04.2024) girizilendigini aýdýarlar we ony DKTR-da ýazga alnan ilkinji hasaba alnan zeýtun sorty hökmünde beýan edýärler.
Makala miwäniň ortaça agramyny 3.11 g, çigidiniň agramyny 0.43 g, et paýyny 86.17% we täze esasda ýag mukdaryny 23.58% (gury esasda 47.38%) hökmünde habar berýär; muny ýokary diýip baha berýär. Ol sorty öz-özünden önümli (self-fertile), periodikligi pes we kesimleriň kök atma derejesi orta (35.33%) bolan sort hökmünde beýan edýär. Meýdan işleri 2011–2012-nji ýyllarda İskele, Gazimağusa, Lefkoşa, Girne we Güzelyurt sebitlerindäki 90 agaçda geçirildi.
1 / 3
Beýleki görnüşler: 47 ýerli genotip, ýabany zeýtun we Krit zeýtuny
Karanfiloğlunyň, Metäniň we Çetiniň (Ege Uniwersitetiniň Oba Hojalyk Fakultetiniň Žurnaly, 2017) pikiriçe, 47 zeýtun görnüşi boýunça pomologik barlag 2016-njy ýylyň oktýabrynda Girne, Karşıyaka we Lapta sebitinde geçirildi. Täze miwäniň ýag mukdary 26.28%-den 1.00%-e çenli üýtgedi we dört genotip 22.00%-den ýokarydy. Miwäniň agramy 0.65 g-dan 3.86 g-a çenli üýtgedi; 28 görnüşiň agramy 2.00 g-dan pesdi, 19 görnüşiňki bolsa 2.00 bilen 4.00 g aralygyndady. Awtorlar netijeleriň gowy genetiki üýtgeşikligi görkezýändigini we geljekdäki barlaglaryň täze süfre we ýag sortlaryna eltip biljekdigini aýdýarlar.
Şol bir makala barlag meýdanyny ýabany zeýtun (yabani zeytin) populýasiýalarynyň dykyz bolan, oleaster, ýabanylaşan (feral) görnüşleriň we ekerançylyk sortlarynyň F1 gibridleriniň bar bolan ýeri hökmünde beýan edýär. Ol Yerli diýlip atlandyrylýan ýerli görnüşiň giňden ýetişdirilýändigini, Krit zeýtunynyň (Girit zeytini) we Türkiýäniň käbir beýleki sortlarynyň bolsa adada bölekleýin ýaýrandygyny aýdýar. Şenoğlu (2025) "delice" sözüni umumy manyda ýabany zeýtun, Olea europaea sylvestris üçin ulanýar; bu sahypa delice agaçlarynyň Demirgazyk Kipr boýunça ýerleşişini şol barlag meýdanyndan başga görkezýän çeşme tapmady.
1 / 6
Hasyl ýygymy we süfre zeýtunlary (çakıstes)
Visit North Cyprus-yň pikiriçe, zeýtun ýygymy adatça oktýabrda, irki ýaşyl zeýtunlar bişende başlanýar we miwe ýa ýerdäki matalaryň üstünde şahalary silkip, ýa-da el bilen ýygnalýar. Karanfiloğlu we kärdeşleri (2025) 2011–2012-nji barlag ýyllarynda ýaşyl bişişiň oktýabryň başynda ýa-da ortasynda, gara bişişiň bolsa noýabryň üçünji hepdesinde bolandygyny habar berýärler we Ada Yerlisini ir bişýän sort hökmünde synpa goýýarlar.
Visit North Cyprus çakıstesi (sahypanyň teksti ony Çakısdez diýip ýazýar) ýaşyl zeýtunlaryň ýörite daşlar bilen el bilen ezilip, ýuwulyp, duzly suwa salnyp, kişniş tohumy, sarymsak, zeýtun ýagy we limon bilen hödürlenýändigi hökmünde beýan edýär. Ada Yerlisi makalasy önümçiligiň takmynan 20%-niň süfre zeýtuny hökmünde, takmynan 80%-niň bolsa zeýtun ýagy hökmünde ulanylýandygyny aýdýar. Umumy aşhana barada däp bolan naharlar we süýjüler sahypasyna serediň.
1 / 4
Zeýtun ýagynyň derejeleri: Halkara Zeýtun Geňeşiniň kesgitlemeleri
Bu sahypa DKTR-nyň ýag derejeleri baradaky düzgünini açmady, şonuň üçin aşakdaky kesgitlemeler Halkara Zeýtun Geňeşiniň (IOC) umumy kesgitlemeleridir we Demirgazyk Kiprde satylýan ýag barada beýanat däldir. IOC öz kategoriýalarynyň IOC Söwda Standartyna eýerýändigini, onuň beýleki fiziki-himiki we organoleptik kriteriýalary hem kesgitleýändigini, emma olaryň onuň sahypasynda sanalmaýandygyny aýdýar.
IOC-niň pikiriçe, extra virgin zeýtun ýagy (extra virgin olive oil) şol durkunda iýmäge ýaramly, erkin kislotalylygy 100 gramda 0.8 gramdan köp bolmadyk virgin zeýtun ýagydyr. Virgin zeýtun ýagy (virgin olive oil) hem şol durkunda iýmäge ýaramly, erkin kislotalylygy 100 gramda 2 gramdan köp bolmadyk ýagdyr. Lampante virgin zeýtun ýagy (lampante virgin olive oil), 100 gramda 3.3 gramdan köp bolanda, şol durkunda iýmäge ýaramly däl we arassalamak ýa-da tehniki ulanyş üçin niýetlenendir.
1 / 4
Zeýtun baglary ekin ýeri hökmünde we has köp okamak üçin
Bu sahypa haýsydyr bir bagyň oba hojalyk ýeridigini ýa-da däldigini aýtmaýar. NORTHEA-nyň oba hojalyk ýerleri we meýdanlar baradaky gollanmasy, ondaky sanalan hukuk çeşmelerine esaslanyp, planyň gurluşyk çäginden daşynda, emirname başgaça kesgitlemese, 55/1989 belgili Meýilleşdiriş kanunynyň 11(5)(C) maddasynyň diňe oba hojalyk maksatly bölünişige ýol berýändigini hem-de 52/2008 belgili Kanunyň 4(1) maddasynyň oba hojalyk we tokaý ýerleriniň daşary ýurtly şahslara satylmagyny gadagan edýändigini aýdýar. Meýdanda nämäni barlamalydygyny okamak üçin şol gollanma degişli ýerdir; bu sahypa baha, hasyl ýa-da girdeji barada hiç hili beýanat bermeýär.
Baglaryň töweregindäki ýabany ösümlikler we makiýa (maquis) barada ösümlikler we haýwanat dünýäsi sahypasyna serediň. Aşhanada çakıstes we zeýtun ýagy barada däp bolan naharlar we süýjüler sahypasyna serediň. Ýokardaky barlag makalalaryndaky ölçegler nusga alnan miwelerden we barlag baglaryndan gelýär we haýsydyr bir bag üçin çaklama däldir.
Amaly bellikler
- Ada Yerlisiniň hasaba alnan senesi bu sahypa üçin okalan 2025-nji ýyldaky makalanyň içinde tapawutlanýar: gysgaça mazmun 1662 belgi, 26.04.2024 berýär, esasy tekst bolsa habara görä 2024-nji ýylyň fewralyny berýär. Bu sahypa gysgaça mazmunyň ýazylyşyny ulanýar. Milli sort sanawynyň özi açylmady.
- Agaç sany (547,329) we önümçilik (takmynan 15,000 tonna) Ada Yerlisi makalasynyň getirýän resmi sanlarydyr; okalan tekstde ýyl görünmedi, şonuň üçin olary diňe görkeziji hökmünde kabul ediň.
- Makalalardaky ýag göterimleri, miwe agramlary we beýleki ölçegler nusga alnan miwelerden we barlag baglaryndan (2011–2012 we 2016-njy ýylyň oktýabry) gelýär. Olar haýsydyr bir ýag ýa-da bag barada önüm talaplary däldir.
- DKTR Oba hojalyk barlag institutynyň web sahypasy (tae.gov.ct.tr) barlanyşda okalyp bilinmedi, şonuň üçin ministrligiň hiç hili sahypasy getirilmeýär. Kalkanlı ýadygärlik agaçlary barada beýanat Tozluya (2007) salgylanýan 2017-nji ýyldaky makaladan gelýär; ol makala açylmady.
- IOC derejeleri umumy kesgitlemelerdir. Ýerli ýagdaýda satyn alýan haýsy-da bolsa ýag üçin bellik ýazgysyny we ygtyýarly edaranyň düzgünlerini barlaň.
Köp berilýän soraglar
Ada Yerlisi zeýtuny näme?
Karanfiloğlu we kärdeşleri (2025) ony Yerli Zeytin ýa-da Kıbrıs Zeytini diýlip hem atlandyrylýan, tutuş DKTR-da giňden ýetişdirilýän we hem süfre zeýtuny, hem ýag üçin ulanylýan ýerli genotip hökmünde beýan edýärler. Olar miwäniň ortaça agramyny 3.11 g we täze esasda 23.58% ýagy habar berýärler.
Ada Yerlisi hasaba alnan zeýtun sortymy?
Makalanyň sahypasy onuň Türkiýäniň Milli Sort Sanawyna 1662 belgi, 26.04.2024 senesi bilen girizilendigini aýdýar we ony DKTR-da hasaba alnan ilkinji zeýtun sorty diýip atlandyrýar. Sanawyň özi bu sahypa üçin açylmady.
Girne, Karşıyaka we Lapta töwereginde näçe zeýtun görnüşi öwrenildi?
Karanfiloğlu, Mete we Çetin (2017) 2016-njy ýylyň oktýabrynda 47 görnüş boýunça pomologik barlagy habar berýärler. Täze miwäniň ýag mukdary 26.28%-den 1.00%-e çenli, miwäniň agramy bolsa 0.65 g-dan 3.86 g-a çenli üýtgedi.
Demirgazyk Kiprde zeýtun ýygymy haçan bolýar?
Visit North Cyprus ýygymyň adatça oktýabrda başlanýandygyny aýdýar. 2011–2012-nji barlag ýyllarynda Karanfiloğlu we kärdeşleri (2025) Ada Yerlisi üçin ýaşyl bişişi oktýabryň başynda ýa-da ortasynda, gara bişişi bolsa noýabryň üçünji hepdesinde hasaba aldylar.
Çakıstes näme?
Visit North Cyprus olary ýörite daşlar bilen el bilen ezilen, ýuwulan, duzly suwa salnan we kişniş tohumy, sarymsak, zeýtun ýagy we limon bilen hödürlenýän ýaşyl zeýtunlar hökmünde beýan edýär. Onuň teksti adyny Çakısdez diýip ýazýar. Sahypa 2020-nji ýylda çap edildi.
Demirgazyk Kiprde ýabany zeýtun agaçlary barmy?
Karanfiloğlu, Mete we Çetin (2017) Girne–Karşıyaka–Lapta sebitini ýabany zeýtun populýasiýalarynyň dykyz, oleaster, ýabanylaşan (feral) görnüşleriň we F1 gibridleriň bar bolan ýeri hökmünde beýan edýärler. Şenoğlu (2025) ýabany zeýtun üçin delice sözüni ulanýar. Bu sahypa olaryň ýaýraýşynyň has giň kartasyny tapmady.
Demirgazyk Kiprde köne zeýtun agaçlary goralýarmy?
Karanfiloğlu we kärdeşleri (2017), Tozluya (2007) salgylanyp, Güzelyurt-Kalkanlı sebitindäki 1000 ýyldan köne köp sanly zeýtun agajynyň ýadygärlik agaçlar hökmünde goralýandygyny aýdýarlar. Asyl çeşme bu sahypa üçin açylmady.
Extra virgin zeýtun ýagy näme?
Halkara Zeýtun Geňeşi ony şol durkunda iýmäge ýaramly, erkin kislotalylygy 100 gramda 0.8 gramdan köp bolmadyk virgin zeýtun ýagy hökmünde kesgitleýär. Bu umumy kesgitleme, Demirgazyk Kipr düzgüni däl. Sahypa 2026-njy ýylyň 28-nji oktýabrynda barlandy.
Daşary ýurtlular Demirgazyk Kiprde zeýtun agaçly oba hojalyk ýerini satyn alyp bilermi?
NORTHEA-nyň oba hojalyk ýerleri we meýdanlar gollanmasy (2026-njy ýylyň 22-nji oktýabrynda senelenen, bu sahypanyň soňky bölüminde baglanyşyk berilen) 52/2008 belgili Kanunyň 4(1) maddasynyň oba hojalyk we tokaý ýerleriniň daşary ýurtly şahslara satylmagyny gadagan edýändigini aýdýar. Bölünişigiň synpyny aklawçydan ýazmaça tassyklatmagy soraň; bu sahypa ony tassyklamaýar.
Çeşmeler
- Karanfiloğlu we başg. (2025): DKTR-dan gelip çykýan Ada Yerlisi zeýtun sortunyň häsiýetlendirilmegi, Mustafa Kemal Uniwersitetiniň Oba Hojalyk Ylymlary Žurnaly
- Karanfiloğlu we başg. (2025): Ada Yerlisi makalasy, doly tekst (DergiPark)
- Karanfiloğlu, Mete, Çetin (2017): DKTR-da zeýtun gen serişdeleri boýunça barlag, Ege Uniwersitetiniň Oba Hojalyk Fakultetiniň Žurnaly (makalanyň sahypasy)
- Karanfiloğlu, Mete, Çetin (2017): zeýtun gen serişdeleri makalasy, doly tekst (DergiPark)
- Şenoğlu (2025): Gadymy döwürde Kiprde zeýtun ýagy öndürmek we ulanmak, Kıbrıs žurnaly 17 (makalanyň sahypasy)
- Şenoğlu (2025): Antik Dönemde Kıbrıs'ta Zeytinyağı Üretimi ve Kullanımı, doly tekst (DergiPark)
- Öztepe (2007): Karpaz Yarımadası Arkeolojik Yerleşimleri, Anadolu 33 (DergiPark)
- Visit North Cyprus: Chakistes
- Halkara Zeýtun Geňeşi (International Olive Council): Zeýtun ýagy
Demirgazyk Kipr barada soragyňyz barmy?
Etraplar, myhmanhanalar ýa-da emläk barada şahsy söhbetdeşlik üçin NORTHEA-ga ýazyň.