Kuzey Kıbrıs'ta erişilebilirlik ve engelli hizmetleri

Engelli kişilere ilişkin hukuki çerçeve

KKTC Cumhurbaşkanlığı'na göre Cumhuriyet Meclisi, BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme'yi onaylayan yasayı 74. oturumunda, 26 Temmuz 2010'da oybirliğiyle kabul etmiş ve yasa Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. 3 Aralık için yapılan açıklamada (sayfada yıl belirtilmemiştir) Cumhurbaşkanlığı, engelliliğin bir insan hakları meselesi olduğunu, uygulamada sorunlar olabileceğini kabul ettiğini ve hükümete, sivil toplum kuruluşlarına ve engelli örgütlerine adım önermek üzere bir Engelliler Komitesi kurduğunu belirtmektedir. Bkz. Cumhurbaşkanlığı açıklaması.

Emete Gözügüzelli'nin Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Akademik Dergisi'ndeki 2022 tarihli makalesi (dergi sayfası), kaynakçasında 64/1993 sayılı Engellileri Koruma, Rehabilite ve İstihdam Yasası'nı ve Sözleşme'nin onay yasası olan 38/2010 sayılı yasayı anmaktadır. Makale, KKTC'de engelli çocukların haklarına ilişkin özel bir yasa ve bakıcılara ilişkin bir yasa bulunmadığını, Özel Eğitim Yasası'nın ise yalnızca taslak olarak var olduğunu belirtmektedir. NORTHEA mevzuat veri tabanındaki yasa metinlerini açamamıştır; bu nedenle bu yasaların maddelerini anlatmamaktadır.

1993 tarihli yasaya atıf yapan bir tüzük okunabilmiştir: Yerel İşgücü İstihdamının Desteklenmesi Tüzüğü (ilk metin A.E. 640/2013, Resmî Gazete 197, Ek III, 5 Aralık 2013; İhtiyat Sandığı Dairesi sitesindeki birleştirilmiş metinde 25 Mart 2020 tarihli bir değişiklik görünmektedir). Tüzüğün 22(8). maddesi, o yasa kapsamındaki bir engelli kişiyi çalıştıran işverenlere 48 ay boyunca tam sosyal güvenlik yatırım desteği verir; 23(3). madde ise brüt asgari ücretin %50'si tutarında aylık ücret desteği ekler. Sonraki değişiklikler olabilir.

Kamu kurumları ve hizmetler

Lefke Avrupa Üniversitesi'nde bir etkinlikte konuşan sosyal hizmet uzmanına göre (tarihsiz üniversite sayfası), Sosyal Hizmetler Dairesi engelliliği esas olarak rehabilitasyon merkezleri aracılığıyla ele almakta ve 18+ Özürlü Rehabilitasyon Merkezleri işletmektedir. Rakamlar ve güncel hizmetler resmi bir sayfada bulunamamıştır.

Türkiye'deki Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü, KKTC Cumhurbaşkanlığı Engelliler Komitesi ile erişilebilirlik iş birliği üzerine 8 Ekim 2021'de çevrim içi bir toplantı yapıldığını duyurmuştur (Türkiye bakanlık haberi). Engelli kimlik kartını, başvuru adımlarını, çalışma saatlerini veya ücretleri anlatan resmi bir KKTC sayfası bulunamamıştır; bu nedenle bunlar belirtilmemektedir.

Dernekler ve federasyonlar

Aşağıdaki kuruluşlar kendilerini kendileri tanıtmaktadır; NORTHEA yalnızca her kaynağın söylediğini aktarır (27 Ekim 2026'da kontrol edilmiştir). Listede yer almak bir tavsiye değildir ve liste tam değildir.

Kıbrıs Türk Engelliler Federasyonu, KKTC Cumhurbaşkanlığı'nın bir sayfasında geçmektedir; sayfaya göre Cumhurbaşkanı 3 Aralık nedeniyle heyetini kabul etmiş ve federasyonun teknoloji, farkındalık ve yasalar konusundaki çalışmalarını takdir etmiştir; yıl belirtilmemiştir (Cumhurbaşkanlığı sayfası). 2018 tarihli bir haberde geçen derneklerin adları kendi sitelerinden doğrulanmamıştır ve bu şekilde işaretlenmiştir.

Sağlık, rehabilitasyon ve fizyoterapi

Hastaneler, sağlık ocakları, özel sağlık kurumu kuralları ve ücretler Hastaneler ve sağlık hizmetleri sayfasındadır ve burada tekrarlanmamıştır. Sağlık Bakanlığı sitesi bu kontrolde otomatik okumaya izin vermemiştir; bu nedenle rehabilitasyon veya fizyoterapi konusunda bakanlık adına bir ifade kullanılmamaktadır.

Söylenebilecekler kurumların kendi anlatımlarından gelmektedir: KTOÖD sitesi bir ortez-protez ünitesi ile bir konuşma ve dil terapisi ünitesi listelemekte, üniversite etkinlik sayfası Sosyal Hizmetler Dairesi'nin işlettiği rehabilitasyon merkezlerini anlatmakta, Kıbrıs Otizm Derneği ise otizmli kişiler için sağlık hizmetlerine daha geniş erişim istemektedir. Bu sayfa herhangi bir hizmet sağlayıcıyı veya tedaviyi önermez ve tıbbi tavsiye değildir.

Eğitim ve üniversiteler

Okul kademeleri Eğitim ve üniversiteler sayfasındadır. KKTC Milli Eğitim Bakanlığı, özel eğitimin okul öncesi yaştan 18 yaşına kadar olan çocukları kapsadığını, zorunlu eğitim süresince parasız olabildiğini ve ayrı okullarda ya da özel sınıflarda verildiğini belirtmektedir (bakanlık sayfası). Enformasyon Dairesi (PIO), devlet ve özel okulların 0 ile 35 yaş arasındaki farklı gelişimsel gereksinimli kişilere hizmet verdiğini belirtmektedir (PIO sayfası).

Üniversiteler kendi birimlerini kendileri tanıtmaktadır. Doğu Akdeniz Üniversitesi Engelli Öğrenci Birimi için ilkeler yayımlamakta (ilkeler), Yakın Doğu Üniversitesi engelli destek birimlerini listelemekte (sürdürülebilirlik sayfası), Uluslararası Kıbrıs Üniversitesi erişilebilir bir kampüs kurduğunu söylemektedir (haber). Bunlar kendi anlatımlarıdır ve NORTHEA hiçbir kampüsü denetlememiştir. Kıbrıs Otizm Derneği, kaynaştırma eğitiminin bazı çocuklar için uygulamada işlemediğini söylemektedir.

Erişilebilirliği kendiniz nasıl kontrol edersiniz

NORTHEA hiçbir oteli, restoranı, kliniği, plajı, kamu binasını veya başka bir mekânı denetlememiştir ve erişilebilir yerlerin listesini yayımlamaz. Bu sayfadaki hiçbir ifade bir yerin erişilebilir olduğunu ya da olmadığını söylemez. Bir mekân bir soruya yanıt vermediyse yanıtı bilinmiyor olarak kabul edin; ne evet ne de hayır sayın.

Bunlar, ziyaretten önce bir mekâna yazılı olarak sorulacak NORTHEA'nın kendi soruları olup yasal bir standart değildir. Giriş ve iç mekân: basamaksız bir giriş var mı ve en dar kapı santimetre olarak kaç genişliğinde? Asansör var mı ve iç ölçüleri nedir? Erişilebilir bir tuvalet var mı, hangi katta? Girişe yakın erişilebilir otopark var mı ve oradan güzergâh ne kadar uzun?

İletişim ve ulaşım: işitme döngüsü var mı ve çalışıyor mu? Altyazı veya yazılı bilgi sunuluyor mu? Personel işaret dili kullanabiliyor mu ya da tercüman mümkün mü? Hizmet hayvanları konusundaki uygulama nedir? Mekâna erişilebilir ulaşım var mı ve onu kim işletiyor? Ölçüler içeren fotoğraflar isteyin ve yanıtları tarihli ve yazılı olarak alın.

Yabancı sakinler ve yeni gelenler için

Acil durum numaraları ve günlük yaşam bilgileri Pratik bilgiler sayfasındadır; ikamet izni kaynakları KKTC ikamet izinleri: resmi kaynaklar sayfasındadır. Her iki sayfa da engelli hizmetlerini kapsamaz.

Yurt dışında verilmiş engelli belgelerinin nasıl işlem gördüğünü ya da yabancı sakinlerin aynı hizmetlerden yararlanıp yararlanamayacağını söyleyen resmi bir KKTC sayfası bulunamamıştır. NORTHEA bu nedenle bu konuda bir ifade kullanmamaktadır. Sosyal Hizmetler Dairesi'ne veya ilgili bakanlığa doğrudan sorun ve yanıtı saklayın.