Kuzey Kıbrıs'ın kuşları, deniz kaplumbağaları ve sürüngenleri

Endemik kuşlar, göç ve halkalama

BirdLife Cyprus, Kıbrıs'ı Akdeniz'i aşan başlıca kuş göç yollarından biri üzerinde, Afrika ile Avrupa arasında yılda iki kez yolculuk eden kuşlar için bir mola yeri olarak tanımlar. Kuzey Kıbrıs Kuşları ve Doğayı Koruma Derneği KUŞKOR'un Migration Atlas profili, adayı Doğu Akdeniz göç yolu üzerinde gösterir ve adadaki yerli, üreyen, transit geçen ve kışlayan kuş popülasyonlarının iyi çalışılmadığını belirtir.

Aynı profile göre KUŞKOR yetkilileri ve İngiliz halkalamacılar 2001'de Kuzey Kıbrıs'ta bir kuş halkalama programı kurdu. Program İngiliz Ornitoloji Vakfı (BTO) kurallarını izler, 2015'te EURING'e katıldı ve gönüllülerle 132 türden 6.500'den fazla kuşu halkaladı. BirdLife Cyprus, Kıbrıs kuyrukkakanının Mart-Ekim arasında yaygın olduğunu ve Etiyopya ile Sudan gibi ülkelerde kışladığını, Kıbrıs ötleğenlerinin ise çoğunun yıl boyu adada kaldığını belirtir.

Bu bölüm, flora ve fauna sayfasındaki kısa kuş listesine göç ve izleme ayrıntısı ekler. Bir kaynak adanın tamamını anlatıyorsa metin bunu belirtir; kuzeye ilişkin iddialar kaynakların oraya yerleştirdikleriyle sınırlıdır.

Kuzeydeki Önemli Kuş Alanları ve kuş gözlem noktaları

2014 tarihli Important Bird Areas of Cyprus envanteri (Hellicar, Anastasi, Beton ve Snape, BirdLife Cyprus), KUŞKOR ile birlikte 2010-2011 yıllarında AB fonlu, iki toplumlu bir proje kapsamında hazırlandı. Envanter; Pentadaktylos (Girne ya da Beşparmak) dağlarını, Kormakitis ve Karpaz yarımadalarını, Mesarya ovasını, Gazimağusa göllerini ve Lefkoşa yakınında, BM denetimindeki ara bölgenin kuzeyindeki Mia Milia arıtma havuzlarını içerir. Rapor bu alanlarda AB hukukunun Kıbrıs Katılım Antlaşması'nın 10 No'lu Protokolü uyarınca askıya alındığını, bu nedenle Özel Koruma Alanı ilanının şu an mümkün olmadığını belirtir.

Rapor Girne dağlarını Önemli Kuş Alanı ölçütlerini karşılayan türler bakımından zengin bir alan olarak anlatır: Kıbrıs ötleğeni üreme sayıları "her yerdeki kadar yüksek"tir, tavşancıl ve gökdoğan ürer, arı şahini, kara çaylak, bozkır delicesi, kızılayaklı doğan ve ada doğanı gibi yırtıcılar üreme dışı dönemde görülür. Rapor başlıca tehdit olarak taş ocaklarını, yırtıcılar için olası tehditler olarak yasa dışı avlanma ve zehirli yemleri gösterir.

Envanter dışında OSME, Kukla sulak alanlarında KUŞKOR'un kuş gözlem kulübelerini ve doğu kıyısındaki Silverbeach tuzlalarında flamingoları aktarır. Birdingplaces sitesi Zafer Burnu'nu (Apostolos Andreas Burnu) ilkbahar ve sonbaharda bir göç noktası olarak tanımlar. Kıyıya erişim plajlar ve kıyı sayfasında anlatılır.

Deniz kaplumbağası yuvalama kumsalları ve sezon

KKTC Çevre Koruma Dairesi'ne göre (9 Aralık 2024 tarihli açıklama), yuvalama sezonu Mayıs-Ekim arasıdır. Kaplumbağalar Mayıs'tan Temmuz ortasına kadar yumurtlar, bir yuvada ortalama 100 kadar yumurta bulunur ve yavrular yaklaşık iki aylık kuluçkanın ardından çıkar. Daire, yuvalama kumsallarının Çevre Yasası ile oluşturulan biyolojik çeşitlilik ağı kapsamında olduğunu belirtir ve IUCN'nin Caretta caretta için Hassas, Chelonia mydas için Tehlikede kategorilerini aktarır.

Daire 2024 için Karpaz kumsallarında 11 Mayıs ile 14 Ağustos arasında %94,1'i yeşil kaplumbağaya ait 1.834 yuva; Akdeniz ve Alagadi kumsallarında 1.585 yuva; Karşıyaka'da (Güzelyalı) 77 yuva ve Gazimağusa körfezinde 314 iribaş kaplumbağa yuvası bildirir. İzlemeyi Taşkent Doğa Parkı (Karşıyaka ve Karpaz), SPOT (Akdeniz ve Alagadi) ve Doğu Akdeniz Üniversitesi Sualtı Araştırma Merkezi (Gazimağusa körfezi) yürüttü.

Mongabay (Mart 2021), Kaplumbağaları Koruma Cemiyeti SPOT'un Exeter Üniversitesi bilim insanları ve daire ile birlikte çalıştığını aktarır. Kumsalların kendisi plajlar ve kıyı sayfasında anlatılır.

Yuvalama kumsallarındaki kurallar ve ziyaretçilerden istenenler

Çevre Koruma Dairesi, Mayıs-Ekim sezonunda kaplumbağaların kullandığı kumsallar için kurallar sıralar: denizden itibaren 35 metre içine şemsiye dikmeyin ve kumu kazmayın; kumsaldan görünen ışıkları perdeleyin; kumsalda eşya ya da çöp bırakmayın; 1 millik kıyı şeridinde tekneyle 5 mil/saatin üzerinde hız yapmayın; kumsala motorlu taşıtla girmeyin; gece kumsalda ışıkla dolaşmayın; evcil hayvanları başıboş bırakmayın ve ateş yakmayın.

Mongabay (2021), ziyaretçilerin Alagadi kumsalında yuva kazılarını izleyebildiğini ve gönüllülerin kaplumbağaları rahatsız etmemek için el feneri kullanmadığını aktarır; tehditler olarak balık ağlarında boğulmayı ve plastik atığı sayar. Denizde yaralı bulunan kaplumbağalar için daire Taşkent Doğa Parkı Rehabilitasyon Merkezi'ni (telefon 1190) ve Meritta Deniz Kaplumbağaları Rehabilitasyon Merkezi'ni gösterir.

Kıbrıs'ta kaydedilen yılanlar ve zehir durumları

Kıbrıs Cumhuriyeti Orman Dairesi'nin Basın ve Enformasyon Ofisi tarafından yayımlanan afişi adanın sekiz yılanını anlatır: ısırığını "insanlar için son derece tehlikeli" diye tanımladığı koca engerek (gufi); "zehirli ama son derece tehlikeli değil" dediği çukurbaşlı yılan (Montpellier yılanı); "zehirli ama insanlar için tehlikeli değil" dediği kedi gözlü yılan ve beş zehirsiz tür. Baier, Sparrow ve Wiedl'in The Amphibians and Reptiles of Cyprus (2009) kitabının içindekiler bölümü, Levant cüce yılanını, su yılanını (zar yılanı) ve ince yılanı (Dahl kamçı yılanı) da ekleyerek on bir yılan için tür bölümü listeler.

Kuzeye ilişkin olarak Göçmen ve arkadaşları (North-Western Journal of Zoology, 2008), 2007'deki üç gezide dokuz yılan türü bulduklarını bildirir; lokaliteler Gönyeli ve Karpaz yarımadasından Girne dağlarındaki Selvili Tepe'ye uzanır. Yazarlar endemik Kıbrıs kamçı yılanının yalnızca güneyden bilindiğini, ince yılan (Dahl kamçı yılanı) ile su yılanının ise yalnızca kuzeyde bulunduğunu yazar. Yerel ad gufi, flora ve fauna sayfasında açıklanır.

Gündem Kıbrıs'ın aktardığı Taşkent Doğa Parkı, bu yılanların koruma altında olduğunu ve doğada karşılaşılan bir yılandan onu rahatsız etmeden uzaklaşmanın yeterli olduğunu söyler. Evlerin yakınındaki bir yılan için yılanı gözden kaybetmeden 1190 Yaban Hayat Destek Hattı'nın aranmasını ister.

DSÖ'nün belirttiği şekliyle yılan ısırığında ilk yardım

Bu bölüm Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) yılan ısırığı ilk yardım rehberini özetler ve tıbbi bakımın yerini tutmaz. DSÖ, kaliteli antivenomların en etkili tedavi olduğunu söyler; bu nedenle öncelik bir sağlık kuruluşuna olabildiğince çabuk ulaşmaktır. Haber Kıbrıs'ın (26 Haziran 2025) aktardığı acil tıp uzmanı Dr. Öykü Bakalım Akdöner, en yakın sağlık kuruluşuna başvurulmasını ya da 112'nin aranmasını önerir.

DSÖ'nün ilk yardım rehberi; ısırığın olduğu yerden uzaklaşmayı, kişiyi sakinleştirmeyi, ısırılan bölgedeki sıkı şeyleri çıkarmayı, kişiyi tamamen hareketsiz tutmayı, uzvu atelle sabitlemeyi ve bir sağlık kuruluşuna taşımayı söyler. Asla sıkı bir atardamar turnikesi kullanılmamasını; yara kesme, emme, "kara taş", bitkisel ilaçlar ve diğer geleneksel ya da kanıtlanmamış yöntemlerden kaçınılmasını ister. Gündem Kıbrıs'ın aktardığı Taşkent Doğa Parkı, bir Kıbrıs engereği ısırığından sonra vakit kaybetmeden en yakın sağlık kuruluşuna başvurulmasını önerir.

Kertenkeleler, bukalemun, keler türleri ve tatlı su kaplumbağaları

Svana ve arkadaşları (Ecologia Balkanica, 2025) Kıbrıs'ta beş familyadan on bir kertenkele türü kaydeder. İkisi endemik türdür, Kıbrıs dikenli keleri ya da hardun (Laudakia cypriaca) ve Troodos kertenkelesi (Phoenicolacerta troodica); dördü endemik alt türdür. Yazarlar İskenderun kertenkelesinin (Acanthodactylus schreiberi) IUCN Kırmızı Listesi'nde Tehlikede olarak listelendiğini belirtir. Arazi çalışmaları yalnızca Kıbrıs Cumhuriyeti'nin fiili denetimindeki alanları kapsadı.

Kuzeye ilişkin olarak Göçmen ve arkadaşları (2008), 2007'de on bir kertenkele ve üç kaplumbağa bulduklarını bildirir. Tablolarında Kotschy'nin ince parmaklı keleri, geniş parmaklı keler, hardun, tarla kertenkelesi ve şeritli kertenkele incelenen lokalitelerin çoğunda görünür; metin Balkan çizgili kaplumbağasını Lefkoşa'daki Asidere deresine yerleştirir. Sarı kertenkeleyi (Schneider kertenkelesi) çok nadir olarak tanımlar ve Gönyeli ile Çayırova'da görüldüğünü yazar.